АКъШ-нынъ Къытайгъа къаршы икътисадий дженкининъ нетиджеси не олды?
(«Шаркъий малиет» меджмуасынынъ ресмий эсабындан, Гонконг журнал медиа бирлешмесининъ реис муавини Ян Аншенг тарафындан янъыдан басылды.)
2025 сенесинден башлап, Къытай-АКъШ тиджарет дженклери даа да кучьленди, тарифлер, технологиялар ве санайы зынджырлары сааларында оюн чокъ ольчюли къаршылашув тенденциясыны косьтере. Эки тараф ярымкечириджилер, янъы энергетика васталары ве кой ходжалыгъы киби эсас саалар этрафында кескин къаршылашувлар башлады. 2025 сенеси апрельнинъ 2-де АКъШ укюмети АКъШ-къа чыкъарылгъан къытай малларына «къаршылыкълы тариф» къояджагъыны, берги ставкасы 34% оладжагъыны илян этти. 2018 сенесинден башлап 20% тарифнен бирлештирильгенде, умумий берги ставкасы 54%-ке етти. Къытайдан чокъ яхшы дегиль. Апрельнинъ 4-те Къытай тез вакъыт ичинде «34% -ден 34% -ке къадар» къаршылыкълы тариф сиясетини кирсетти, АКъШ-тан кельген бутюн импорт малларына 34% тариф къойды, бунъа кой ходжалыгъы махсулатлары, энергетика, автомобиль ве дигер саалар кирди. Айны вакъытта, Къытай экспортны идаре этмек джедвелине АКъШ-нынъ 16 субъектини кирсетти, оларгъа эки кере къулланылгъан махсулатларны экспорт этмекни ясакъ этти; ве 11 ширкетни ишанчсыз субъектлер джедвелине кирсетти, оларгъа Къытайнен импорт ве экспорт фаалиетинен огърашмакъны ясакъ этти. Бундан гъайры, Къытай АКъШ-нынъ 6 ширкетининъ кой ходжалыгъы махсулатлары ичюн Къытайгъа экспорт квалификациясыны токътатты, орта ве агъыр сийрек топракъларнен багълы махсулатларгъа экспорт незаретини амельге кечирди.
Къытай-АКъШ тиджарет дженкининъ сонъки турындан коремиз ки, Къытайнынъ къаршы тедбирлери кучьленген сайын кучьлене. Демек, сонъунда Къытай-АКъШ икътисадий дженкинде ким гъалебе къазаныр? 2018 сенесинден башлап Къытай-АКъШ икътисадий ярышыны козьден кечирмекнен нетидже чыкъармакъ къыйын дегиль.
Тиджарет дженкининъ АКъШ-къа не къадар тесири бар?
2018 сенеси Трамп идареси, о вакъытта АКъШ президенти, Къытайгъа къаршы тиджарет дженкини башлады, бу дженк Байден идареси девринде даа да агъырлашты. Лякин еди йыл кечкен сонъ, АКъШ тек бекленильген макъсатларына ирише бильмей, агъыр джоюмларгъа, беляларгъа огърай, чыплакъ копеклерини ачты. АКъШ тиджарет дженкинде Къытайгъа зарар сынъырлы олды, амма АКъШнынъ озюне зарар америкалыларнынъ беклевлеринден чокъ зияде олды, бу исе махсус ашагъыдаки тарафларда озьини косьтере.
Биринджиден, Америка сиясетчилери мисли корюльмеген психологик зарбагъа огърадылар. Бутюн тиджарет дженки девамында Къытайнынъ тышкъы тиджарети умумий оларакъ яхшылашты, дженк не къадар чокъ олса, о къадар кучьлю олгъаныны айтмакъ мумкюн. Тиджарет дженкининъ экспорткъа биринджи тесиринден гъайры, Къытайнынъ тыш тиджаретини стабиллештирюв сиясетинде пек къыскъа бир вакъыт ичинде роль ойнады. РСЭП, «Бир къушакъ ве ёл» тешеббюси, БРИКС мемлекетлери киби платформалар ве механизмлернен ишбирлик ве алмашувларны пекитмекнен, Къытай АКъШ иле тиджаретнинъ эксильгениндеки бошлукъны тез вакъыт ичинде толдурды, ве бутюн ёл бою илериледи, тыш тиджарет йылдан-йылгъа осьмеге девам этти. Ресмий малюматларгъа коре, 2024 сенеси Къытайнынъ экспорты 25 триллион юаньгъа етеджек, онынъ тиджарет профицити исе 1 триллион АКъШ долларындан зияде оладжакъ, бу тек Къытайнынъ экспортында энъ буюк дегиль, дюнья тиджаретинде де энъ буюктир. Бу тиджарет дженкинде, бир тарафтан, америкалылар Къытайнынъ тыш тиджарет пайында озь ерининъ тез эксильгенини корелер. Дигер тарафтан, Къытайнынъ тыш тиджарети юксельгенини корип, Америка сиясетчилери шашып къалалар, оларгъа кельген психологик раатсызлыкъ ве зарба мисли корюльмегендир.
Экинджиден, АКъШ-та инфляция дереджеси юкъарыгъа чекильди ве оны тюшюрмек къыйын, бу исе Америка халкъына буюк зарар кетирди. Трамп ве онынъ вариси Байден тарафындан Къытайгъа къаршы башлангъан тиджарет дженклери АКъШ-та санайы ерине къоюлувнынъ олмамасы контекстинде башланды. АКъШ Къытай махсулатларыны денъиштирмек ичюн Мексика, Ындистан, Вьетнам ве дигер мемлекетлернинъ истисал ве истисалыны къатты дестеклесе де, бу мемлекетлердеки истисал санайынынъ эсас компонентлери Къытайнынъ санайы зынджырынынъ теминатына пек багълыдыр. Аслында, АКъШ-нынъ Ындистан, Вьетнам ве Мексикада импортны денъиштирмек умюти джиддий янълыш эсаплады. АКъШ тарафындан башлангъан тиджарет дженкининъ Къытайнынъ санайы зынджырына буюк тесири олмады. Аксине, АКъШ тарафындан догърудан-догъру ве вастасыз оларакъ Къытай импортына къоюлгъан тарифлер эсас оларакъ Америка истималджыларына кече ве АКъШ-та юксек инфляциянынъ эсас себеплеринден бири олды. Трамп идаресининъ Къытайгъа къаршы тиджарет дженкини башлагъанындан берли, хусусан COVID-19 пандемиясы башлангъанындан берли, АКъШ-та инфляциянынъ дереджеси токътамайып юксельди, эр шей паалылашты. АКъШ укюмети юксек фаизлер киби экстремал тыкъынты тедбирлерини корьсе де, инфляциянынъ дереджеси ич бир вакъыт незарет макъсадына етмеди. Америка халкъы аджджы шикяет эте, АКъШ укюмети къаршысында чешит къабаатлавлар ве зорбалыкъларнынъ сонъу ёкъ. Бу нетидже АКъШ укюмети тарафындан бекленильмеген эди.
Учюнджиден, АКъШ санайы зынджырынынъ зайыфлыгъы ачыкъланды, ишлеп чыкъарув санайынынъ эксикликлери даа да зайыфлашты. АКъШ укюмети тиджарет дженкини башламакъ макъсатларындан бири истисалны АКъШ-къа къайтарып джельп этмек ве АКъШ истисал санайысыны кене кучьлю япмакъ эди. Лякин, акси олды. АКъШ тиджарет дженкини башлагъан сонъки еди йылгъа якъын вакъытнынъ нетиджелерине коре, тек ишлеп чыкъарув санайысы АКъШ-къа къайтмады, АКъШ-нынъ ильки санайы зынджыры да бозулды. Башта Америка ширкетлери тарафындан къурулгъан самимий дюнья санайы зынджырыны болюв системасы бозулды. Алтернатив еткизиджилерни тапмакъ чокъ вакъыт ала ве ильк еткизиджилер зынджырынынъ кейфиетине ве рентабельлигине ирише бильмей. Бундан да гъайры, тиджарет дженкининъ кетирген беллисизлиги де бир чокъ Америка ширкетлерини инвестиция ве кенишлетюв киби къарарлар къабул этмекте тартындырды, бу исе санайы зынджырынынъ узун муддетли тургъун инкишафына тесир этти. Меселя, Американынъ бир чокъ ширкетлери хаммал, деталь ве иляхре ичюн Къытайдан импорткъа пек ишаналар.Электроника санайысыны мисаль оларакъ алайыкъ. Къытай бир чокъ электрон компонентлернинъ эсас истисалджысыдыр. Тиджарет дженки багълы Америка ширкетлерине тургъун теминатны эльде этмеге къыйынлаштыра, бу исе масрафларны арттыра ве истисал илерилевини боза. Меселя, «Apple» компонентлернинъ эксиклигинен расткелише. Тиджарет дженклери АКъШ-та ички истисал ширкетлерининъ импортына кедер этти, бу исе тиджарет дженкининъ контекстинде АКъШ истисал санайынынъ бошлангъаныны даа да айдынлатты.
Дёртюнджиден, АКъШ Къытайнен музакерелерде бутюн сатув фишкаларыны джойды ве пассивлешти. 2001 сенеси Къытай ДСО-гъа къошулгъанындан берли, АКъШ Къытай-АКъШ тиджаретиндеки бойле адландырылгъан мувазенесизликни Къытайгъа къаршы санкциялар къулланмакъ ичюн сыкъ-сыкъ къуллана, бу исе Къытайны бир чокъ сааларда компромисске бармагъа ве имтиязлар бермеге меджбур эте, меселя, юаньнынъ къыйметини талап эте, атта Къытайдан АКъШ-къа малиий инкъираздан къуртулмагъа ярдым этмесини риджа эте. Лякин кечмиште АКъШ санкциялары сесли, амма семересиз эди, керчек санкциялар сынъырлы эди, АКъШ Къытайдан къазангъан файдасы исе пек буюк эди. Лякин 2018 сенеси Трамп идареси АКъШ укюмети инджир япрагъыны бутюнлей йыртып ташлады ве Къытайгъа къаршы мисли корюльмеген экстремал тиджарет басымы тедбирлерини алып, тиджарет вастасынен Къытай санайынынъ инкишафыны сынъырламагъа тырышты. Тиджарет дженкинден сонъ Трамп идареси ве онынъ вариси Байден идареси де Къытайгъа къаршы технология дженкини ве малиет дженкини башладылар, бутюн дюнья боюнджа Къытай технология ширкетлерини къуваладылар ве оларны къапаттылар. Шимдиге къадар АКъШ тарафындан Къытайгъа къаршы къабул этильген контейнер стратегиясыны видждансыз деп айтмакъ мумкюн, козырьлер ойналды. Алыш-вериш акъчасы къалмады. Сонъунда АКъШ Къытайгъа къаршы япып оладжакъ тек бир уджюм ве зарар тедбирлери джемаат фикирини масхара этмек ве шейтанлаштырмакътыр, амма оларны да Къытайнынъ визасыз сиясети бирер-бирер чезе. Шимди исе, еди йылдан зияде тиджарет дженклери, технология дженклери, малиет дженклери ве джемаат фикири дженклеринден сонъ, АКъШ укюмети Къытайнен къаршылашкъанда проактивликтен пассивликке кечкенини апансыздан анълады.
Технология дженкининъ АКъШ-къа не къадар тесири бар?
2018 сенеси АКъШ укюмети Къытайгъа къаршы тиджарет дженкини башлагъан сонъ, о, деръал технология дженкини башлады ве озь итифакъдашларынен бирлешип, бутюн дюнья боюнджа Къытай технология ширкетлерини къапатты. АКъШ тарафындан Къытайгъа къаршы башлангъан технологик дженк алты йылдан зияде девам эте ве о, токътамайып арта, амма Къытайнынъ технологик инкишаф сурьаты токътамай, амма тезлешип, тезлеше. Аксине, АКъШ-нынъ озь технологиясынынъ инкишафына буюк тесир этти.
Биринджиден, АКъШ-нынъ технологик устюнлиги зайыфлашты. АКъШ тарафындан Къытайгъа къаршы япылгъан къамачав тедбирлери себебинден эки мемлекет илим ве техника саасында къонуша бильмейлер. Бир тарафтан, о, Къытай укюмети ве ишханелерининъ янъылыкълар ве ишбилянджылыкъ имкянларыны тешвикъат этти, Къытайнынъ технологик янъылыкъларында эр тарафлама буюк сынъырлар япты. Дигер тарафтан, АКъШ Къытайнынъ тез технологик илерилеви огюнде зараргъа огърай. 20 йыл эвельси АКъШ-нынъ Къытайдан деерлик бутюн технологик устюнликлери бар эди, амма бугуньде Къытай технологик янъылыкъларнынъ чокъусы сааларында АКъШ-ны тез етиштирмеге ве атта оны ашмагъа наиль олды. Бугуньде-бугунь бир къач юксек севиедеки спорадик мейданлардан гъайры, АКъШ озь имтиязларыны даа сакълап къалмакъта, къалгъан тарафларнынъ деерлик эписи исе къытай технологиясынен багълы. АКъШ тек тез демирёл, геми къуруджылыгъы, электрик энергиясы, янъы энергетика автомобильлери киби сааларда Къытайнен къыясланып оламай, атта дюньяда АКъШ иле энъ чокъ гъурурлангъан аэрокосмик саасыны да Къытай енъди. АКъШ эр вакъыт огде олгъан чип саасында, даа устюнлиги олгъан бир къач юксек севиедеки чиплерден гъайры, дигер орта ве алчакъ севиели чип санайылары ве базарлары деерлик Къытай тарафындан идаре этиле. Атта он йыллар девамында робот копеклерини ишлеп чыкъкъан «Бостон Динамик»ни бир аньде Къытайнынъ «Юшу Технология»сы енъди. Къытай ве АКъШ суний интеллект саасында тартышма иле огърашалар, амма DeepSeek пейда олгъан сонъ вазиет Къытайгъа зияде эйи олгъан ёнелиште инкишаф эте.
Экинджиден, АКъШ-та ильмий-технологик истидатларнынъ гъайып олувы эп ачыкъ-айдын корюне. Эпимиз бильгенимиз киби, АКъШ-нынъ абаданлыгъы сонъки 100 йыл ичинде АКъШ-нынъ дюнья истидатлар иритиджи къазанына чевирильмесинен багълыдыр. АКъШ-къа бутюн дюньядан истидатлар кочип кельдилер ве Америка илим ве техникасынынъ инкишафына буюк иссе къоштылар. Оларнынъ арасында къытай студентлери, къытай-американ алимлери, къытай-американ техникий араштырмаджылары энъ яхшы чыкъышлар яптылар ве Америка илим-техника ордусынынъ авангардыдыр. Лякин сонъки йылларда АКъШ-та сиясий ички дава-давалар кучьленди, джемиет пек парчаланды, иркъий дава-давалар шиддетленди. Хусусан, АКъШ-та къытай асыллы адамлар, шу джумледен къытай студентлери, къытай ве къытай-американ араштырмаджылары дискриминациягъа огърамалары артты. Бундан да гъайры, Къытай ве АКъШ арасындаки ильмий-технологик алмашув каналларыны кесмек ичюн, Америка сиясетчилери тек Америка технологияларыны Къытайгъа чыкъарувны сынъырламадылар, амма Къытай ве АКъШ арасында истидатлар алмашувыны да сынъырладылар. АКъШ укюмети айны вакъытта махсус оларакъ къытай асыллы къытай студентлерини, къытай ве къытай-американ алимлерини ве муэндислерини бастырды ве такъип этти, оларнынъ тек реклама каналларыны къапатты ве АКъШ укюмети ве ишханелеринде муим вазифелерде булунмакъны ясакъ этмеди, амма оларнынъ АКъШ-та окъув ве иш ерлешюв мейданыны да сынъырлады. Базы илим ве муэндислик ихтисаслары къытай асыллы студентлерге окъумакъны ачыкътан-ачыкъ ясакъ этелер, ве бир чокъ муим ильмий араштырма ве техникий вазифелер ве муэссиселерде къытай студентлери ве къытай ве къытай-американлылар ичюн ачыкъ дегиль. Чин студентлери ве къытай ве къытай-американлылар АКъШ-та окъувларында, ишлеринде ве яшайышларында зияде раатсызланалар. Сонъки йылларда даа чокъ къытай студентлери ве къытай ве къытай-американ алимлери ве техникий хадимлери АКъШ-ны терк этип, дюньянынъ эр бир кошесине кетмеге къарар бердилер. Оларнынъ арасында базы алимлер озь ватанына хызмет этмек ичюн Къытайгъа къайтмакъны сечип алдылар. Меселя, 2004 сенеси озь ишини башламакъ ичюн Къытайгъа къайтып кельген «Шанхай Адвансед Микро-Семикондуктор Экипмент Ко» ширкетининъ реиси ве президенти профессор Инь Чжияо бир вакъытлары сонъки 40 йыл ичинде АКъШ халкъара дереджеде энъ аздан 10 чешит ярымкечириджи донатмалар ишлеп чыкъкъаныны айткъан эди. къытай талебелери тарафындан ишлеп чыкъарылгъан ве бу истидатларнынъ 80-90%-и Къытайгъа къайтып, чешит сааларда муим роль ойнагъанлар. Бутюн къапланнынъ бир парчасы, раис Инь Чжияо кетирген мисаль тек АКъШ-та истидат джоюлув вазиетини акс эте. АКъШ-таки Стэнфорд университетининъ малюматларына коре, 2010-2021 сенелери АКъШ-тан чыкъкъан къытай алимлерининъ сайысы 900-ден 2621-ге къадар девамлы суретте артты. Малюматларгъа коре, дюньяда энъ чокъ юксек алимлернинъ сайысы АКъШ-та даа олса да, онынъ сайысы эп бетерлеше, дюньяда Къытайгъа аит олгъан энъ яхшы алимлернинъ сайысы исе АКъШ-ны къувалай.
Учюнджиден, АКъШ технология санайысы АКъШ укюмети тарафындан пек сынъырлана. АКъШ Къытайгъа къаршы технологик дженк башламаздан эвель, чип саасында Къытай ве АКъШ арасында эмек болюнмеси пек ачыкъ эди, яни АКъШ чип махсулатларыны лейхалаштырмакъ ве чыкъармакъ ичюн месуль эди, Къытай исе АКъШ чип санайысы ичюн дюньяда энъ буюк истимал базарыны темин эте эди. Лякин АКъШ тарафындан Къытайгъа къаршы башлангъан технологик дженк бу къалыпны бозды. Къытайда чип санайысынынъ инкишафыны сынъырламакъ ичюн АКъШ юксек диварлы кичик азбар къурмакъ ве Къытайгъа юксек севиедеки чиплерни чыкъармакъны ясакъ этмек киби тедбирлерни къабул этти. Бу адым тек Къытайны чип саасында гъайретнен чалышмагъа, озюне ишанмагъа ве озюни озьлери темин этмеге меджбур этмеди, амма Къытайнынъ балабан истимал базарыны АКъШ чип санайысындан бутюнлей айырды ве АКъШ чип ширкетлерине Къытай истимал базарында кокюс кечирмектен башкъа бир шей къалмады. АКъШ чип ширкетлеринде Къытай технологиясындан огде олгъан илери чиплер олса биле, Къытай базарында етерли муштерилернинъ олмамасы себебинден, АКъШ-нынъ илери чиплери деп адландырылгъанлары озь рентабельлигини джойдылар ве тек яраштырувларгъа чевириле билелер. АКъШ Къытайгъа къаршы технологик дженк башлагъанындан берли, чип санайы тарафындан темсил этильген Къытайнынъ технологик санайысы тек агъыр зарба корьмеди, амма кучьлю ве кучьлю олды. Къытайнынъ эр бир севиедеки, шу джумледен орта, юксек ве алчакъ севиедеки озь-озюни чыкъаргъан чиплери тек ички базар талабыны буюк дереджеде къаршыламады, амма йыллыкъ экспортнынъ да муим артувыны корьди. 2024 сенеси Къытайнынъ чип экспорты бир триллион юаньдан зияде олды, бу исе дюньяны айретте къалдырды. Аксине, АКъШ-та чип санайы ве бир сыра чип истисалджыларынынъ къазанчы кесен-кес тюшти, буюк зарарларгъа огърадылар, инкишаф импульси ёкъ эди. Малюматларгъа коре, АКъШ-та белли чип компаниясы Intel 2023 сенеси йыллыкъ келири 54,228 миллиард АКъШ доллары олды, бу исе йыллыкъ 14,00% эксильди, темиз къазанчы исе 1,689 миллиард АКъШ доллары олды, бу исе йыллыкъ 78,92% эксильди. 2024 сенеси экинджи черикте Intelнинъ келири 12,833 миллиард АКъШ доллары олды, бу исе йыллыкъ 0,90% эксильди; онынъ темиз зарары 1,610 миллиард АКъШ доллары олды, бу 2023 сенеси айны девирде 1,5 миллиард АКъШ доллары къазангъанындан кескин фаркъ эте.2024 сенеси учюнджи черикте Intelнинъ келири 13,284 миллиард АКъШ доллары олды, бу исе йыллыкъ 6,17% эксильди; онынъ темиз зарарлары 16,639 миллиард АКъШ доллары тешкиль этти, бу исе йыл девамында 5702,36% эксильди. Башкъа бир мисаль оларакъ, АКъШ-таки даа бир чип истисалджысы Qualcomm, эсас оларакъ, 2023 сенеси башында АКъШ чип экспорты сынъырлавларыны кенълештиргени себебинден Къытай базарыны джойды, ве Къытай онынъ келирининъ 60%-ден зияде менбасыдыр. 2023 сенеси экинджи черикте Qualcomm компаниясынынъ темиз къазанчы йыллыкъ 52% эксильди ве сонъки йылларда тарихий алчакъ севиени къойды. Intel ве Qualcomm бойле, Nvidia ве AMD де истисна дегиль. Олар шимдики вакъытта бутюн АКъШ чип санайынынъ микрокосмосыдыр. АКъШ укюмети тарафындан башлангъан технологик дженк оларны Къытай базарыны джоймагъа меджбур этти, бунынънен къазанч менбасыны ве илеридеки инкишафкъа ынтылувыны джойдылар. АКъШ тарафындан Къытайгъа къаршы башлангъан технологик дженк Къытайгъа сынъырлы зарар кетирди, амма Америка технологик ширкетлерине кетирильген травма ачувлы козьнен корюне.
Маддий дженк АКъШ-къа не къадар тесир эте?
АКъШ-нынъ Къытайгъа къаршы озь-озюни тутув стратегиясында маддий дженк башламакъ пек дешетли уджюм силясыдыр. АКъШ Къытайгъа къаршы малиет дженкини башламагъа, Къытайнынъ кочьме мулькюни патлатмагъа, юаньны къыскъартмагъа ве Къытай фонд базарыны бастырмагъа ниетлене, бойлеликнен, Къытай активлерини джыймакънен берабер, Къытайнынъ икътисадий инкишафыны сынъырламакъ макъсадына иришмек мумкюн.
Юань сермае счётынынъ ачылув джерьяны Къытай укюмети тарафындан идаре этильген яваш-яваш джерьянда олгъанындан, Къытай укюмети къавий малиет агъ дивары къургъанындан, Къытайнынъ малиет базары енъильмез, деп айтмакъ мумкюн. Бу фонда АКъШ-нынъ Къытайгъа маддий уджюмининъ семерелилиги пек сынъырлы, атта бир чокъ джеэттен АКъШ беклегенине бутюнлей къаршыдыр. АКъШ озь-озюни аягъына аткъан, дейджекмиз.
Къытайда кочьме мульк базары юксельген бир девирде адамлар АКъШ озь идареси алтындаки халкъара малиет институтлары деп адландырылгъан шейлер вастасынен къытай кочьме мульк ширкетлерининъ денъиз тышындаки облигацияларындаки пайларыны арттырмагъа девам эте, къытай кочьме мульк ширкетлери ичюн чукъурлар къазмагъа ве бордж тузакълары яратмагъа тырышкъаныны корьдилер. Лякин Чин укюмети ички кочьме мульк базарынынъ оладжагъыны энди эвельден айткъан ве кочьме мульк базарынынъ юксельмесининъ энъ юксек дереджесинде бир сыра къаршы девирли низамлайыджы тедбирлерни корьген эди. Оларнынъ арасында базы буюк ички кочьме мульк ширкетлери бордж ве башкъа васталар ярдымынен денъиз четинде корь киби кенишлемектен сынъырландылар, бойлеликнен, денъиз четиндеки бордж тузакълары себебинден Къытай кочьме мульк базарынынъ ола билир йыкъылувындан къачындылар. Меселя, Къытай фонд базарыны къыскъартмакъ ичюн, бир тарафтан, АКъШ Къытай концепция акциялары боюнджа эсассыз араштырмаларны къулланды ве АКъШ-та листингке кирсетильген Къытай ширкетлерини бастырмакъ ичюн эйи олмагъан рапортлар чыкъарды ве бунынънен А-акция базарыны ашагъы чекти. Дигер тарафтан, АКъШ, АКъШ тарафындан идаре этильген базы халкъара рейтинг агентликлери вастасынен, халкъара инвесторларны Къытай фонд базарындан чыкъмакъ ичюн янълыш ёлгъа къойып, Къытай икътисадиятына, Къытай ширкетлерине ве фонд базарына аюв киби олгъан бир сыра ялан менфий хаберлер чыкъарды. Лякин дюньяда тек бир олгъан Къытай икътисадиятынынъ аджайип чыкъышлары АКъШ-нынъ А-акциялар базарыны къыскъартмакъ фитнесини чатлатты. Айны вакъытта А-акция базары пек балабан ве онынъ инвесторлары чокъ. Бундан гъайры, АКъШ-тан Сима Чжаонынъ ниетлери эр кеске яхшы белли. Шунынъ ичюн АКъШ-нынъ А-акциялар базарыны къыскъартмакъ тырышмасы мувафакъиетли олмады. Къытайнынъ А-акция базары шимди де озь ритмине ве траекториясына коре тертипли ве мустакъиль шекильде чалышмакъта.
АКъШ-нынъ Къытайгъа къаршы малиет дженкини башламакътаки эсас арзу-истеги – кучьлю доллар вастасынен юань курсыны бастырмакътыр, бойлеликнен, Къытай параларыны озюне синъдирмек ве Къытай активлерини ормакътыр. АКъШ, озь фикриндже, озь ставкаларыны котергендже ве доллар акъымы яраткъандже, бутюн дюньядан, шу джумледен Къытайдан да АКъШ-къа сермае акъызмагъа меджбур эте биледжегине ишанмакъта. Шунынъ ичюн 2022 сенеси март айындан башлап АКъШ-та ставкаларны юксельтювнинъ янъы туры башланды. Биринджи бир къач ставкаларнынъ юксельтильмеси юаньнынъ дегерсизленмесине себеп олса да, олар Къытай сермаеси акъымына деерлик ич бир тесир этмедилер. Нетиджеде, Федераль Резервлер зорбалыкънен ставкаларнынъ юксельтильмесини къабул этти, бу исе АКъШ-къа эки йыл девамында 6%-ке якъын ставканы сакълап къалмагъа имкян берди, бу исе Федераль Резервнинъ ставкаларыны юксельтюв тарихында янъы юксекликни яратты. Бир вакъытлары Федераль Резервнинъ зорбалыкънен ставкаларнынъ юксельмеси ве кучьлю долларнынъ тесири алтында юань курсынынъ дегерсизленмеси 17%-тен зияде олса да, АКъШ беклемеген шей, нисбетен алгъанда, башкъа халкъара валюталаргъа коре, юань курсы шимди де энъ тургъун лидердир. АКъШ-ны айрыджа умютсизликке кетирген шей шунда ки, Къытай сермаеси тек АКъШ-къа акъып кельмеди, о, озь ичине дёгюльмек ичюн дюнья фондларыны джельп этти.Сонъки йылларда Къытай энъ чокъ тыш сермае ятырымларыны джельп этеджек мемлекетлерден бири олды. Къытайнынъ балабан базары, стабиль сиясий вазиети, тез инкишафы, буюк имкянлары, иш муитининъ эп яхшылашмасы ве къуветлешмеси Къытайны халкъара сермае ичюн зияде меракълы япты. Бу фонда Къытай тек АКъШ-нынъ артындан кетмеди, амма онынъ ерине АКъШ-нынъ къаршы ёнелишинде ставкаларнынъ ашагъы тюшювини алды. Къытайнынъ икътисадий девирине, Къытайнынъ пара сиясетине ве Къытайнынъ сермае акъымы АКъШ-нынъ буюк фаиз юксельтювлери ве кучьлю доллар сиясетининъ тесири олмады.
Бугуньде кучьлю доллар энди тургъун дегиль. 2024 сенеси АКъШ истемейип, ставкаларны тюшюрмек адымыны атты, бу исе АКъШ-ны дилеммагъа къоя. Эгер АКъШ ставкаларны тюшюрмекни токътатса ве юксек ставкаларны сакълап къалса, агъыр ставка юкю Америка ширкетлерине ве АКъШ укюмети ичюн зор оладжакъ. Мисал оларакъ АКъШ укюмети олайыкъ. АКъШ укюметининъ шимдики борджу 35 триллион АКъШ долларына къадар ете. Шимдики фаиз севиесинде АКъШ укюмети эр йыл борджларнынъ фаизлерине 2 триллион АКъШ долларына къадар пара сарф этмели, амма АКъШ укюмети йыллыкъ фискаль келири тек 4 триллион АКъШ доллары тешкиль эте. Буюк фаиз масрафлары АКъШ укюмети ве Америка ширкетлери ичюн энди даянылмаз бир юктир, шунынъ ичюн фаизлерни тюшюрмек Федераль Резервнинъ чаресиз арекети оладжакъ. Лякин эгер ФРС ставкаларны тюшюрмеге девам этсе, кучьлю доллар озь позициясыны джойыр, халкъара сермае АКъШ-тан чокъ сайыда акъып чыкъаджакъ, бу исе АКъШ икътисадиятынынъ къан акъызмасына себеп оладжакъ. Доллар пускюртиси патлагъан сонъ, доллар гегемониясы ич бир вакъыт тикленмейджек, АКъШ-нынъ доллар далгъасыны яратып, дюньяны ормагъа тырышкъаныны эда этмек къыйын оладжакъ.
Айтмакъ мумкюн ки, АКъШ тарафындан Къытайгъа къаршы башлангъан маддий дженкнинъ АКъШ-къа буюк ве узакъкъа кетювли менфий тесири бар, АКъШ икътисадияты ашагъы тюшкен сайын, АКъШ-къа менфий тесир даа зияде ачыкъланаджакъ.