ABŞ-nyň Hytaýa garşy ykdysady urşunyň netijesi nähili boldy?

(Gonkong Žurnal Media Assosiasiýasynyň başlygynyň orunbasary Ýan Anşeng tarapyndan “Oriental Finance Magazine” žurnalynyň resmi hasabyndan gaýtadan çap edildi.)

2025-nji ýyldan bäri Hytaý-ABŞ söwda urşy has-da güýçlendi we tarifler, tehnologiýa we senagat zynjyrlary ulgamlaryndaky oýun köpugurly gapma-garşylyk meýlini görkezdi. Iki tarap ýarymgeçirijiler, täze energiýa ulaglary we oba hojalygy ýaly esasy ugurlaryň töwereginde berk gapma-garşylyklara başladylar. 2025-nji ýylyň 2-nji aprelinde ABŞ hökümeti ABŞ-na eksport edilýän hytaý harytlaryna 34% salgyt möçberi bilen "özara tarif" girizjekdigini yglan etdi. 2018-nji ýyldan bäri 20% tarif bilen bilelikde toplumlaýyn salgyt möçberi 54% -e ýetdi. Hytaý has gowy däl. 4-nji aprelde Hytaý çaltlyk bilen "34% -den 34% -e çenli" özara tarif syýasatyny girizdi we oba hojalyk önümleri, energiýa, awtoulaglar we beýleki ugurlar bilen baglanyşykly ABŞ-dan gelip çykýan ähli import edilen harytlara 34% tarif girizdi. Şol bir wagtyň özünde Hytaý 16 ABŞ guramasyny eksport gözegçiligi sanawyna goşdy we olara iki maksatly önümleriň eksport edilmegini gadagan etdi; we 11 kompaniýany ygtybarsyz guramalaryň sanawyna goşdy we olara Hytaý bilen import we eksport işlerini gadagan etdi. Mundan başga-da, Hytaý ABŞ-nyň 6 kompaniýasynyň Hytaýa oba hojalyk önümleriniň eksport kwalifikasiýasyny togtadyp, orta we agyr seýrek toprak metallary bilen baglanyşykly harytlara eksport gözegçiligini girizdi.

Hytaý-ABŞ söwda urşunyň soňky tapgyryndan Hytaýyň garşy çäreleriniň barha güýçlenýändigini görüp bolýar. Şeýlelikde, Hytaý-ABŞ ykdysady urşunda kim ýeňer? 2018-nji ýyldan bäri Hytaý-ABŞ ykdysady bäsdeşligini gözden geçirip, netije çykarmak kyn däl.

Söwda urşunyň Birleşen Ştatlara nähili täsiri bar?

2018-nji ýylda ABŞ-nyň şol wagtky prezidenti bolan Tramp administrasiýasy Hytaýa garşy söwda urşuny başlady, bu bolsa Baýdeniň administrasiýasy döwründe has-da agyrlaşdy. Şeýle-de bolsa, ýedi ýyl geçensoň, ABŞ diňe garaşylýan maksatlaryna ýetip bilmedi, eýsem uly ýitgilere, kynçylyklara uçrady we ýalaňaç ýatanlaryny görkezdi. ABŞ-nyň söwda urşunyň Hytaýa zyýany çäkli boldy, ýöne ABŞ-nyň özüne zyýan amerikanlylaryň garaşýanlaryndan has köp boldy, bu bolsa aşakdaky taraplarda has aýdyň görünýär.

Birinjiden, amerikan syýasatçylary öň görlüp-eşidilmedik derejede psihologik zarba aldy. Söwda urşunyň dowamynda Hytaýyň daşary söwdasy umumy taýdan gowulaşdy we uruş näçe köp bolsa, şonça-da güýçli diýse bolar. Söwda urşunyň eksporta ilkinji täsirinden başga, Hytaýyň daşary söwdany durnuklaşdyrmak syýasaty örän gysga wagtyň içinde möhüm rol oýnady. RCEP, "Bir guşak, bir ýol" başlangyjy we BRICS ýurtlary ýaly platformalar we mehanizmler bilen hyzmatdaşlygy we alyş-çalyşlary güýçlendirmek arkaly Hytaý ABŞ bilen söwdanyň azalmagyndaky boşlugy çaltlyk bilen doldurdy we daşary söwdanyň ýyl-ýyldan ösmegini dowam etdirip, ähli ugurlar boýunça öňe gidýär. Resmi maglumatlar Hytaýyň eksportynyň 2024-nji ýylda 25 trillion ýuana ýetjekdigini we söwda artykmaçlygynyň 1 trillion ABŞ dollaryndan geçjekdigini görkezýär, bu bolsa diňe bir Hytaýyň eksportynda iň uly däl, eýsem dünýä söwdasynda hem iň uly görkezijidir. Bu söwda urşunda, bir tarapdan, amerikanlar Hytaýyň daşary söwdasyndaky paýynyň çalt pese gaçýandygyny görýärler. Beýleki tarapdan, Hytaýyň daşary söwdasynyň gülläp ösýändigini gören amerikan syýasatçylary geň galýarlar we olaryň başdan geçiren psihologiki howsalalary we zarbalary öň görlüp-eşidilmedik derejede uly.

Ikinjiden, ABŞ-da inflýasiýa derejesi ýokarlandy we ony peseltmek kyn, bu bolsa amerikan halkyna uly zyýan ýetirdi. Tramp we onuň mirasdüşeri Baýdeniň Hytaýa garşy başlan söwda urşy ABŞ-da senagat ornuny tutýan önümleriň ýoklugy şertlerinde başlandy. ABŞ Hytaý önümleriniň ornuny tutmak üçin Meksikanyň, Hindistanyň, Wýetnamyň we beýleki ýurtlaryň önümçiligini we önümçiligini berk goldaýan hem bolsa, bu ýurtlardaky önümçilik senagatynyň esasy bölekleri Hytaýyň senagat zynjyrynyň üpjünçiligine berk baglydyr. Aslynda, ABŞ-nyň Hindistanda, Wýetnamda we Meksikada import ornuny tutmaga bolan umydy düýpli ýalňyşdy. Hytaýyň senagat zynjyry ABŞ-nyň başlan söwda urşyndan uly täsirlenmedi. Tersine, ABŞ-nyň Hytaý importyna gönüden-göni we gytaklaýyn girizýän tarifleri, esasan, amerikan sarp edijilerine geçýär we ABŞ-da ýokary inflýasiýanyň esasy sebäpleriniň birine öwrüldi. Tramp administrasiýasy Hytaýa garşy söwda urşyny başlandan bäri, esasanam COVID-19 pandemiýasy başlandan bäri, ABŞ-nyň inflýasiýa derejesi yzygiderli ýokarlanýar we hemme zat gymmatlady. ABŞ hökümeti ýokary göterim derejeleri ýaly aşa berk çäreleri görse-de, inflýasiýa derejesi hiç haçan gözegçilik maksadyna ýetmedi. Amerikan halky ajy şikaýat edýär we ABŞ hökümetine garşy dürli aýyplamalar we kemsitmeler çäksiz. Bu netijä ABŞ hökümeti tarapyndan garaşylmaýardy.

Üçünjiden, ABŞ-nyň senagat zynjyrynyň gowşaklygy ýüze çykdy we önümçilik senagatynyň kemçilikleri has-da gowşady. ABŞ hökümetiniň söwda urşuny başlatmak maksatlarynyň biri önümçiligi ABŞ-na yzyna çekmek we ABŞ-nyň önümçilik senagatyny ýene-de güýçli etmekdi. Emma tersine boldy. ABŞ-nyň söwda urşuny başlatmagyndan bäri geçen ýedi ýyla golaý wagtyň netijelerinden çen tutulsa, önümçilik senagaty diňe bir ABŞ-na gaýdyp gelmedi, eýsem ABŞ-nyň asyl senagat zynjyry hem bozuldy. Amerikan kompaniýalary tarapyndan ilki gurlan netijeli global senagat zynjyrynyň bölüniş ulgamy bozuldy. Alternatiw üpjün edijileri tapmak wagt talap edýär we asyl üpjünçilik zynjyrynyň hiline we gymmatynyň netijeliligine ýetip bilmeýär. Mundan başga-da, söwda urşunyň getiren näbelliligi köp amerikan kompaniýalaryny maýa goýumlary we giňeltme ýaly kararlary kabul etmekde ikirjiňlenmäge mejbur etdi, bu bolsa senagat zynjyrynyň uzak möhletli durnukly ösüşine täsir edýär. Mysal üçin, köp amerikan kompaniýalary çig mal, bölekler we ş.m. üçin Hytaýdan import edilýän önümlere uly derejede bil baglaýarlar. Mysal hökmünde elektronika senagatyny alyp göreliň. Hytaý köp sanly elektron bölekleriň esasy öndürijisidir. Söwda urşu degişli amerikan kompaniýalary üçin durnukly üpjünçilik almagy kynlaşdyrýar, çykdajylary artdyrýar we önümçiligiň ösüşine päsgel berýär. Mysal üçin, “Apple” kompaniýasy bölekleriň ýetmezçiligi bilen ýüzbe-ýüz bolýar. Söwda urşu ABŞ-da ýerli önümçilik kompaniýalarynyň importyna päsgel berdi, bu bolsa söwda urşunyň çäginde ABŞ-nyň önümçilik senagatynyň boşalmagyny has-da görkezdi.

Dördünjiden, ABŞ Hytaý bilen gepleşiklerde ähli söwda mümkinçiliklerini ýitirdi we barha passiwleşdi. Hytaý 2001-nji ýylda Bütindünýä Söwda Guramasyna goşulandan bäri, ABŞ Hytaýa garşy sanksiýalary girizmek üçin Hytaý bilen ABŞ-nyň arasyndaky söwda deňsizligini köp ulandy we Hytaýy köp ugurlarda, mysal üçin, RMB-niň gymmatyny ýokarlandyrmagy talap etmek we hatda Hytaýdan ABŞ-a maliýe krizisinden dynmaga kömek etmegini soramak ýaly ylalaşyklara we eglişiklere mejbur etdi. Şeýle-de bolsa, geçmişde ABŞ-nyň sanksiýalary güýçli, ýöne netijesizdi we hakyky sanksiýalar çäklidi we ABŞ-nyň Hytaýdan alýan peýdasy örän ulydy. Şeýle-de bolsa, 2018-nji ýylda Tramp administrasiýasy ABŞ hökümetiniň iňňän ýapragyny doly ýyrtdy we Hytaýa garşy deňsiz-taýsyz söwda basyş çärelerini gördü, söwda arkaly Hytaýyň senagatynyň ösüşini çäklendirmek synanyşdy. Söwda urşundan soň, Tramp administrasiýasy we onuň mirasdüşeri Baýden administrasiýasy hem Hytaýa garşy tehnologiýa urşuny we maliýe urşuny başladylar we dünýäniň dürli künjeklerinde Hytaýyň tehnologiýa kompaniýalaryny yzarladylar we olaryň öňüni aldylar. Şu wagta çenli ABŞ-nyň Hytaýa garşy kabul eden çäklendirme strategiýasynyň wijdan däldigini aýtmak bolar we kozyrlar oýnaldy. Söwda üçin hiç hili söwda mümkinçiligi galmady. Ahyrsoňy, Birleşen Ştatlaryň Hytaýa garşy görüp biljek ýeke-täk hüjüm we zyýan çäreleri jemgyýetçilik pikirini garalamak we ýalan sözlemekdir, ýöne olar Hytaýyň wizasyz syýasaty bilen birin-birin çözülýär. Indi, ýedi ýyldan gowrak söwda uruşlaryndan, tehnologiýa uruşlaryndan, maliýe uruşlaryndan we jemgyýetçilik pikir uruşlaryndan soň, ABŞ hökümeti Hytaý bilen ýüzbe-ýüz bolanda öňünden hereket edýäninden passiw hereket edýändigine birden düşündi.

Tehnologiýa urşunyň Birleşen Ştatlara nähili täsiri bar?

2018-nji ýylda ABŞ hökümeti Hytaýa garşy söwda urşuny başlandan soň, derrew tehnologiýa urşuny başlady we hytaý tehnologiýa kompaniýalaryny bütin dünýäde blokirlemek üçin ýaranlary bilen birleşdi. ABŞ-nyň Hytaýa garşy başlan tehnologiýa urşu alty ýyldan gowrak wagt bäri dowam edýär we ol yzygiderli artýar, ýöne Hytaýyň tehnologik ösüşiniň depgini togtaman, gaýtam barha çaltlaşýar. Tersine, ABŞ-nyň öz tehnologiýasynyň ösüşine uly täsir etdi.

Birinjiden, Birleşen Ştatlaryň tehnologik artykmaçlygy gowşady. Birleşen Ştatlaryň Hytaýa garşy görýän blokada çäreleri sebäpli iki ýurt ylym we tehnologiýa babatda aragatnaşyk saklap bilmeýärler. Bir tarapdan, bu Hytaý hökümetiniň we kärhanalarynyň innowasiýa we telekeçilik mümkinçiliklerini höweslendirdi we Hytaýyň tehnologik innowasiýalarynda ähli ugurlarda uly öňegidişlikler etdi. Beýleki tarapdan, Birleşen Ştatlar Hytaýyň çalt tehnologik ösüşiniň öňünde kynçylyk çekýär. 20 ýyl mundan ozal Birleşen Ştatlaryň Hytaýdan diýen ýaly ähli tehnologik artykmaçlyklary bardy, ýöne şu günki gün Hytaý tehnologik innowasiýalaryň köp pudaklarynda ABŞ-nyň yzyndan çalt ýetip, hatda ondan öňe geçdi. Häzirki wagtda, birnäçe ýokary derejeli wagtal-wagtal ugurlardan başga, Birleşen Ştatlar öz artykmaçlyklaryny saklaýar we beýleki ähli ugurlar diýen ýaly Hytaý tehnologiýasy bilen baglanyşyklydyr. Birleşen Ştatlar ýokary tizlikli demir ýol, gämi gurluşygy, elektrik energiýasy we täze energiýa ulaglary ýaly ugurlarda Hytaý bilen deňeşdirip bilmeýär, hatda dünýäde Birleşen Ştatlaryň iň buýsanýan howa-kosmos pudagy hem Hytaý tarapyndan öňe geçildi. Birleşen Ştatlaryň hemişe öňdeligi eýelän çip pudagynda, artykmaçlygy bolan birnäçe ýokary derejeli çiplerden başga, beýleki orta we pes derejeli çip pudaklary we bazarlary Hytaýyň gözegçiliginde diýen ýaly. Onýyllyklaryň dowamynda robot itleri işläp düzýän Boston Dynamics hem Hytaýyň Yushu Technology tarapyndan derrew öňe geçildi. Hytaý we Birleşen Ştatlar emeli intellekt ulgamynda göreş alyp barýarlar, ýöne DeepSeek-iň peýda bolmagy bilen ýagdaý Hytaý üçin barha amatly tarapa ösýär.

Ikinjiden, Birleşen Ştatlarda ylmy we tehnologiki talantly adamlaryň ýitmegi barha aýdyňlaşýar. Hepimiziň bilşimiz ýaly, Birleşen Ştatlaryň gülläp ösmegi, Birleşen Ştatlaryň soňky 100 ýylda talantly adamlaryň global birleşýän ýerine öwrülendigi bilen baglanyşyklydyr. Dünýäniň dürli künjeginden talantly adamlar Birleşen Ştatlara göçüp gelip, Amerikanyň ylmynyň we tehnologiýasynyň ösüşine uly goşant goşdular. Olaryň arasynda hytaýly talyplar, hytaýly-amerikan alymlary we hytaýly-amerikan tehniki gözlegçileri iň gowy netijeleri görkezdiler we Amerikanyň ylym we tehnologiýa goşunynyň öňdebaryjylarydyr. Şeýle-de bolsa, soňky ýyllarda Birleşen Ştatlarda syýasy içki göreşler güýçlendi, jemgyýet düýpli bölündi we jynsparazlyk gapma-garşylyklary güýçlendi. Hususan-da, Hytaýly talyplar, hytaýly we hytaýly-amerikan gözlegçileri ýaly hytaýly gelip çykyşly adamlara Birleşen Ştatlarda barha köp kemsitmeler edilýär. Mundan başga-da, Hytaý bilen Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň arasyndaky ylmy we tehnologiki alyş-çalyşlaryň kanallaryny kesmek üçin amerikan syýasatçylary diňe bir amerikan tehnologiýasynyň Hytaýa eksportyny çäklendirmek bilen çäklenmän, eýsem Hytaý bilen Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň arasyndaky talantly adamlaryň alyş-çalyşyny hem çäklendirdiler. ABŞ hökümeti hytaýly okuwçylary, hytaýly we hytaýly-amerikanly alymlary we inženerleri hem aýratyn basyp ýatyrdy we yzarlady, diňe bir olaryň ösüş ýollaryny ýapyp, ABŞ hökümetinde we kärhanalarynda möhüm wezipeleri eýelemegini gadagan etmek bilen çäklenmän, eýsem ABŞ-da olaryň okuwyny we iş ornuny hem çäklendirdi. Käbir ylym we inženerçilik hünärmenleri hytaýly okuwçylaryň okamagyny açyk gadagan edýär we köp möhüm ylmy barlag we tehniki wezipeler we edaralar hytaýly okuwçylar we hytaýly we hytaýly-amerikanlylar üçin açyk däl. Hytaýly okuwçylar we hytaýly we hytaýly-amerikanlylar ABŞ-da okuwlarynda, işinde we durmuşynda barha köp kynçylyk çekýärler. Soňky ýyllarda has köp hytaýly okuwçylar we hytaýly we hytaýly-amerikanly alymlar we tehniki işgärler ABŞ-ny terk edip, dünýäniň çar künjegine gitmegi saýladylar. Olaryň arasynda käbir alymlar öz watanyna hyzmat etmek üçin Hytaýa gaýdyp gelmegi saýladylar. Mysal üçin, 2004-nji ýylda Hytaýa gaýdyp gelen “Shanghai Advanced Micro-Semiconductor Equipment Co., Ltd.” kompaniýasynyň başlygy we prezidenti professor Yin Zhiýao soňky 40 ýylyň dowamynda Birleşen Ştatlaryň halkara derejesinde öňdebaryjy ýarymgeçiriji enjamlaryň azyndan 10 görnüşini işläp düzendigini, olaryň 70% -den 80% -ine çenlisiniň hytaýly talyplar tarapyndan işlenip düzülendigini we bu zehinleriň 80% -den 90% -ine çenlisiniň Hytaýa gaýdyp gelip, dürli ugurlarda möhüm rol oýnandygyny aýtdy. Başlyk Yin Zhiýaonyň mysal getiren tutuş leopardyň bir görnüşi, Birleşen Ştatlarda zehinleriň ýitmeginiň ýagdaýyny görkezýär. ABŞ-nyň Stenford uniwersitetiniň maglumatlaryna görä, 2010-njy we 2021-nji ýyllar aralygynda Birleşen Ştatlardan gidýän hytaýly alymlaryň sany 900-den 2621-e çenli yzygiderli artdy. ABŞ-nyň metbugatynyň geçiren gözlegi 1300-den gowrak hytaýly alymyň arasynda olaryň 61% -iniň henizem Birleşen Ştatlardan gitmek isleýändigini görkezýär. Maglumatlar ABŞ-nyň dünýäde iň köp alyma eýedigine garamazdan, onuň sanynyň barha ýaramazlaşýandygyny we Hytaýa degişli dünýäde iň gowy alymlaryň sanynyň ABŞ-nyň yzyndan ýetýändigini görkezýär.

Üçünjiden, ABŞ-nyň tehnologiýa senagaty ABŞ hökümeti tarapyndan berk çäklendirilýär. ABŞ Hytaýa garşy tehnologiýa urşuny başlamazdan öň, çip ulgamynda Hytaý bilen ABŞ-nyň arasyndaky zähmet bölünişigi örän aýdyňdy, ýagny ABŞ çip önümleriniň dizaýnyny we önümçiligini amala aşyrýardy we Hytaý ABŞ-nyň çip senagaty üçin dünýäde iň uly sarp ediji bazaryny üpjün edýärdi. Şeýle-de bolsa, ABŞ-nyň Hytaýa garşy başlan tehnologiýa urşu bu şablony bozdy. Hytaýyň çip senagatynyň ösüşini çäklendirmek üçin ABŞ beýik diwarly kiçi howly gurmak we Hytaýa ýokary derejeli çipleriň eksportyny gadagan etmek ýaly çäreleri gördü. Bu hereket Hytaýy diňe bir çip ulgamynda köp işlemäge, özüne bagly bolmaga we öz-özüni üpjün etmäge mejbur etmän, eýsem Hytaýyň ägirt uly sarp ediji bazaryny ABŞ-nyň çip senagatyndan doly böldi we ABŞ-nyň çip kompaniýalaryny Hytaýyň sarp ediji bazaryna ah çekmekden başga hiç zat galdyrmady. ABŞ-nyň çip kompaniýalarynda Hytaýyň tehnologiýasyndan öňde barýan ösen çipler bolsa-da, Hytaý bazarynda ýeterlik müşderileriň ýoklugy sebäpli, ABŞ-nyň ösen çipleri diýilýänler girdejisini ýitirdi we diňe bezeg bolup biler. Birleşen Ştatlar Hytaýa garşy tehnologiki söweş başlandan bäri, Hytaýyň tehnologiýa senagaty, ýagny çip senagaty agyr zarba almady, eýsem has-da güýçlendi. Hytaýyň orta, ýokary we pes derejeli ähli derejeli öz öndürýän çipleri diňe bir içerki bazaryň islegini ep-esli kanagatlandyrmak bilen çäklenmän, eýsem ýyllyk eksportyň hem ep-esli artmagyna sebäp boldy. 2024-nji ýylda Hytaýyň çip eksporty bir trillion ýuandan geçdi, bu bolsa dünýäni haýran galdyrdy. Tersine, çip senagatynyň we ABŞ-daky birnäçe çip öndürijileriniň girdejisi ep-esli pese gaçdy, uly ýitgilere uçrady we ösüş depgini ýetmedi. Maglumatlar ABŞ-da meşhur çip kompaniýasy bolan Inteliň 2023-nji ýylda ýyllyk girdejisiniň 54,228 milliard ABŞ dollaryna deň bolandygyny, bu bolsa ýyllyk 14,00% azalandygyny we arassa girdejisiniň 1,689 milliard ABŞ dollaryna deň bolandygyny, bu bolsa ýyllyk 78,92% azalandygyny görkezýär. 2024-nji ýylyň ikinji çärýeginde “Intel” kompaniýasynyň girdejisi 12,833 milliard ABŞ dollaryna deň boldy, bu geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 0,90% azalma; onuň arassa zyýany 1,610 milliard ABŞ dollaryna deň boldy, bu bolsa 2023-nji ýylyň şol döwründe gazanan 1,5 milliard ABŞ dollary girdejisinden düýpli tapawutlanýar. 2024-nji ýylyň üçünji çärýeginde “Intel” kompaniýasynyň girdejisi 13,284 milliard ABŞ dollaryna deň boldy, bu bolsa geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 6,17% azalma; onuň arassa zyýany 16,639 milliard ABŞ dollaryna deň boldy, bu bolsa geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 5702,36% azalma. Başga bir mysal üçin, ABŞ-nyň başga bir çip öndürijisi “Qualcomm”, ABŞ-nyň çip eksport çäklendirmelerini giňeltmegi sebäpli 2023-nji ýylyň başynda Hytaý bazaryny ýitirdi we onuň girdejisiniň 60% -den gowragyny Hytaý üpjün edýär. “Qualcomm” kompaniýasynyň 2023-nji ýylyň ikinji çärýeginde arassa girdejisi geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 52% pese gaçdy we soňky ýyllarda taryhy iň pes derejä düşdi. Intel we Qualcomm şeýle, Nvidia we AMD hem muňa degişli däl. Olar häzirki wagtda ABŞ-nyň çip senagatynyň kiçijik bir bölegidir. ABŞ hökümeti tarapyndan başlan tehnologiýa urşy olaryň Hytaý bazaryny ýitirmegine sebäp boldy, şonuň üçin girdeji çeşmesini we mundan beýläk-de ösüş üçin höwesini ýitirdi. ABŞ-nyň Hytaýa garşy başlan tehnologiýa urşy Hytaýa çäkli zyýan ýetirdi, ýöne amerikan tehnologiýa kompaniýalaryna ýetirilen şikes ýalaňaç göz bilen görünýär.

Maliýe urşunyň Birleşen Ştatlara nähili täsiri bar?

Birleşen Ştatlaryň Hytaýa garşy saklamak strategiýasynda maliýe urşuny başlatmak hüjümiň örän erbet ýaragydyr. Birleşen Ştatlar Hytaýa garşy maliýe urşuny başlatmagy, Hytaýyň emläklerini partlatmagy, Ýuan milli puluny gysgaltmagy we Hytaýyň birža bazaryny basyp ýatyrmagy maksat edinýär, şeýlelik bilen Hytaýyň ykdysady ösüşini çäklendirmek we Hytaýyň aktiwlerini toplamak maksadyna ýetmek isleýär.

Ýuan maýa goýum hasabynyň açylyş prosesi Hytaý hökümeti tarapyndan gözegçilik edilýän tapgyrlaýyn prosesde bolandygy we Hytaý hökümeti berk maliýe diwaryny gurandygy sebäpli, Hytaýyň maliýe bazarynyň mizemezdigini aýtmak bolar. Şuňa garamazdan, Birleşen Ştatlaryň Hytaýa garşy maliýe hüjüminiň netijeliligi örän çäkli we hatda köp babatda Birleşen Ştatlaryň garaşýanyna düýbünden ters gelýär. Birleşen Ştatlaryň öz aýagyna ok atandygyny aýtmak bolar.

Hytaýda gozgalmaýan emläk bazarynyň gülläp ösýän döwründe, adamlar Birleşen Ştatlaryň öz gözegçiligindäki halkara maliýe edaralary arkaly Hytaýyň gozgalmaýan emläk kompaniýalarynyň daşary ýurtlardaky obligasiýalaryny artdyrmagyny dowam etdirýändigini, Hytaýyň gozgalmaýan emläk kompaniýalary üçin çukurlar gazyp, bergi duzaklaryny döretmäge synanyşýandygyny gördüler. Şeýle-de bolsa, Hytaý hökümeti içerki gozgalmaýan emläk bazaryny öňünden aýdypdy we gozgalmaýan emläk bazarynyň gülläp ösmeginiň iň ýokary derejesinde birnäçe kontrsiklik düzgünleşdiriji çäreleri görüpdi. Olaryň arasynda käbir iri içerki gozgalmaýan emläk kompaniýalarynyň bergiler we beýleki serişdeler arkaly daşary ýurtlara kör-kör ekspansiýasy çäklendirildi, şeýlelik bilen daşary ýurtlardaky bergi duzaklary sebäpli Hytaýyň gozgalmaýan emläk bazarynyň mümkin bolan çöküşiniň öňüni aldy. Mysal üçin, Hytaýyň birža bazaryny gysgaltmak üçin, bir tarapdan, Birleşen Ştatlar Hytaýyň konsepsiýa paýnamalary boýunça esassyz derňewleri geçirdi we Birleşen Ştatlarda sanawa alnan Hytaý kompaniýalaryny basyp ýatyrmak üçin ýaramaz hasabatlar çykardy, şeýlelik bilen A-paý bazaryny pese gaçyrdy. Beýleki tarapdan, Birleşen Ştatlar Birleşen Ştatlaryň gözegçiligindäki käbir halkara reýting agentlikleri arkaly Hytaý ykdysadyýetine, Hytaý kompaniýalaryna we birža bazaryna ýaramaz täsir edýän birnäçe ýalan negatiw hasabatlary çap etdi we halkara maýadarlary Hytaýyň birža bazaryndan çykmaga mejbur etmäge synanyşdy. Şeýle-de bolsa, dünýäde ýeke-täk bolan Hytaý ykdysadyýetiniň ajaýyp görkezijileri ABŞ-nyň A-paý bazaryny gysgaltmak baradaky dildüwşügini puja çykardy. Şol bir wagtyň özünde, A-paý bazary ägirt uly we köp maýadarlary bar. Mundan başga-da, ABŞ-nyň Sima Žaonyň niýetleri hemmelere mälim. Şonuň üçin ABŞ-nyň A-paý bazaryny gysgaltmak synanyşygy başa barmady. Hytaýyň A-paý bazary henizem öz ritmine we ugry boýunça tertipli we awtonom ýagdaýda işleýär.

Birleşen Ştatlaryň Hytaýa garşy maliýe urşuny başlatmakdaky esasy arzuwy, güýçli dollar arkaly RMB-nyň hümmetini basyp ýatyrmak, şeýlelik bilen Hytaýyň serişdelerini özüne siňdirmek we Hytaýyň aktiwlerini almakdyr. Birleşen Ştatlar göterim derejelerini ýokarlandyryp, dollaryň akymyny döredýänçä, Hytaý bilen birlikde dünýäniň ähli ýerinden maýanyň Birleşen Ştatlara akyp biljekdigine ynanýar. Şonuň üçin, 2022-nji ýylyň martyndan başlap, Birleşen Ştatlar göterim derejelerini ýokarlandyrmagyň täze tapgyryny başlady. Ilkinji birnäçe göterim derejeleriniň ýokarlanmagy RMB-nyň gymmatynyň peselmegine sebäp bolsa-da, olar Hytaýyň maýasynyň akymyna asla täsir etmedi. Netijede, Federal Rezerw güýçli göterim derejelerini ýokarlandyrdy, bu bolsa Birleşen Ştatlara iki ýyllap göterim derejesini tas 6% saklamaga mümkinçilik berdi we Federal Rezerwiň göterim derejeleriniň ýokarlanmagynyň taryhyndaky täze ýokary derejäni döretdi. Federal Rezerwiň güýçli göterim derejeleriniň ýokarlanmagynyň we güýçli dollaryň täsiri bilen RMB-nyň hümmetiniň pese gaçmagy bir wagtlar 17% -den geçen hem bolsa, Birleşen Ştatlar beýleki halkara walýutalary bilen deňeşdirilende RMB-nyň hümmetiniň henizem iň durnukly lider bolmagyny garaşmaýardy. ABŞ üçin has-da gynandyryjy zat, Hytaýyň maýasynyň diňe bir ABŞ-na akmaýandygy, eýsem global serişdeleriň özüne çekilmegidir. Soňky ýyllarda Hytaý iň köp daşary ýurt maýa goýumlaryny çekýän ýurtlaryň biri boldy. Hytaýyň ägirt uly bazary, durnukly syýasy ýagdaýy, çalt ösüşi, ägirt uly mümkinçilikleri we barha gowulaşýan we güýçlendirilýän işewürlik gurşawy Hytaýy halkara maýa goýumlary üçin barha özüne çekiji etdi. Şuňa garamazdan, Hytaý diňe bir ABŞ-nyň yzyna düşüp, göterim derejelerini ýokarlandyrmady, eýsem ABŞ-nyň tersine göterim derejelerini peseltdi. Hytaýyň ykdysady sikli, Hytaýyň pul syýasaty we Hytaýyň maýa akymy ABŞ-nyň uly göterim derejelerini ýokarlandyrmagy we güýçli dollar syýasatyndan täsirlenmedi.

Häzirki wagtda güýçli dollar indi dowamly däl. 2024-nji ýylda Birleşen Ştatlar göterim derejelerini peseltmek ädimini islemeýän ýagdaýda ätdi, bu bolsa Birleşen Ştatlary kyn ýagdaýa salýar. Eger Birleşen Ştatlar göterim derejelerini peseltmekden ýüz öwürse we ýokary göterim derejelerini saklamagyny dowam etdirse, agyr göterim ýükü amerikan kompaniýalary we ABŞ hökümeti üçin ony götermegi kynlaşdyrar. Mysal hökmünde ABŞ hökümetini alyp göreliň. Häzirki ABŞ hökümetiniň bergisi 35 trillion ABŞ dollaryna ýetýär. Häzirki göterim derejesinde ABŞ hökümeti her ýyl bergi göterimlerine 2 trillion ABŞ dollaryna çenli pul harçlamaly, ýöne ABŞ hökümetiniň ýyllyk maliýe girdejisi bary-ýogy 4 trillion ABŞ dollaryna deňdir. Uly göterim çykdajylary eýýäm ABŞ hökümeti we amerikan kompaniýalary üçin çydap bolmajak ýük bolup durýar, şonuň üçin göterim derejelerini peseltmek Federal Rezerwiň ejiz hereketi bolar. Şeýle-de bolsa, eger Fed göterim derejelerini peseltmekligini dowam etdirse, güýçli dollar öz ornuny ýitirer we halkara kapitaly ABŞ-dan köp mukdarda çykyp, ABŞ ykdysadyýetiniň gan akmagyna sebäp bolar. Dollar köpügi ýarylandan soň, dollaryň gegemoniýasy hiç haçan dikeldilmezligi mümkin we Birleşen Ştatlaryň dollaryň akymyny döretmek arkaly dünýäni zaýalamak synanyşygy amala aşyrylmak kyn bolar.

Birleşen Ştatlaryň Hytaýa garşy başlan maliýe urşunyň Birleşen Ştatlara uly we giň gerimli ýaramaz täsir edýändigini we ABŞ-nyň ykdysadyýeti pese gaçdygyça Birleşen Ştatlara ýaramaz täsiriniň barha aýdyňlaşjakdygyny aýtmak bolar.