Bushe inkondo ya fya ndalama iya ku USA iya ku China yafuminemo shani?

(Iyapulintwa cipya cipya ukufuma ku lyashi lyaishibikwa ilya Magazini ya fya Ndalama iya ku Masamba, na Yan Ansheng, umubomfi wa kwa kateeka wa cilonganino ca bashimikilishi ba lyashi lya ku Hong Kong.)

Ukutula mu 2025, inkondo ya makwebo iya ku China na United States yalikulileko, kabili ifya kusekesha mu fya misonko, ifya kupangapanga, ne fya kupangapanga fyalangisha ukulwisha kwa misango iingi. Ifiputulwa fibili fyatendeke ukulwishanya nga nshi ukushinguluka ififulo fyacindama pamo nga ifipe fya kupangapanga, amamotoka yapya aya maka, no bulimi. Pa 2 April, 2025, ubuteko bwa ku America bwabilishe ukuti bukabika "umusonko wa kubwesha" pa fipe fya ku China ifitumwa ku calo ca America, no musonko wa 34%. Ukubikwa pamo no musonko wa 20% ukufuma mu 2018, umusonko wa musonko uwafikapo wafikile pali 54%. China tayacilapo ukuwama. Pa 4 April, China mu kwangufyanya yatendeke ukubika umusonko wa 34% ukufika kuli 34%, ukubika umusonko wa 34% pa fipe fyonse ifyafuma ku fyalo fimbi ifyafuma ku United States, ukubikako ne fya kulima, amaka, amamotoka na fimbi. Pa nshita imo ine, China yalibikile ifilonganino 16 ifya ku United States pa mulongo wa kucenjela ukutuma ifipe ku fyalo fimbi, ukukaanya ukutuma ifipe ifya kubomfya imiku ibili kuli bene; kabili abikilemo amakampani 11 pa mulongo wa filonganino ifishashintililwapo, ukubakaanya ukubomba imilimo ya kutwala no kutuma ku fyalo fimbi na China. Ukulundapo, China yaliimike amakampani 6 aya ku United States ayalinga ukutuma ifya kulya fya bulimi ku China, kabili yatendeke ukukonkomesha ukutuma ifipe ifya pa kati ne fyafina ifyakuma ku mpanga.

Ukutula pa nshita ya nomba line iya nkondo ya makwebo iya China na United States, kuti twamona ukuti inshila sha ku China isha kucingililamo shilekosa kabili shilekosa. E ico, nani akacimfya inkondo ya fya ndalama iya ku China na ku United States ku mpela? Tacili icakosa ukufika ku mpela ukupitila mu kupenda ukucimfyanya kwa fya makwebo ukwa Sino-US ukufuma mu 2018.

Bushe inkondo ya fya makwebo yalikuma shani icalo ca United States?

Mu mwaka wa 2018, ubuteko bwa kwa Trump, ubo pali ilya nshita bwali kateeka wa calo ca United States, bwatendeke inkondo ya makwebo ku calo ca China, iyo yalicilile ukukosa mu nshita ya buteko bwa ba Biden. Lelo, pa numa ya myaka cinelubali, icalo ca United States tacafilwa fye ukufikilisha ifintu ifyo caleenekela, lelo caonawile ifingi, amafya, kabili casokolwele amabumba ya ciko ayabula ifya kufwala. Inkondo ya makwebo iya ku United States yalionawile China panono, lelo ukuonaula kwa United States umwine kwalicilile ukutali pa fyo abena America baleenekela, ica kuti mu kulungatika cilangishiwa mu fiputulwa fyakonkapo.

Icakubalilapo, abapolitiki ba ku America balicula ku kucula kwa mu muntontonkanya ukwabula ukumoneka. Mu nkondo yonse iya fya makwebo, amakwebo ya China aya ku calo cimbi yalilundulukile mu kupalako, kabili kuti twatila nga ca kuti inkondo yalikulilako, e lyo yalikosa. Ukufumyako fye ukukuma kwa kubalilapo ukwa nkondo ya makwebo pa fya kutwala ku nse, inshila ya China iya kucingililamo amakwebo ya ku nse yalicitile umulimo mu nshita fye iinono nga nshi. Ukupitila mu kukosha ukubombela pamo no kulanshanya na mapulatifomu ne nshila pamo nga RCEP, Umusango wa Mushipa ne Nshila, ne fyalo fya BRICS, China mu kwangufyanya yalipwisha umupaka mu kucefyako amakwebo na United States, kabili yali no kuya pantanshi inshila yonse, na makwebo ya ku calo cimbi yatwalilila ukukula umwaka ne mwaka. Ilyashi lyaishibikwa lilanga ukuti ifyakushita ifyaku China fikafika ku ma yuan amabilioni 25 mu 2024, kabili amakwebo ya iko ayashalapo yakacila pa madola ya ku America amabilioni 1, ayo ayashili fye ayakulisha mu fyakushita ifyaku China, lelo na kabili ayakulisha mu makwebo ya calo conse. Muli iyi nkondo ya makwebo, ku lubali lumo, abena America bamona icifulo cabo mu ciputulwa ca makwebo ica China ica ku nse ukucepa bwangu bwangu. Ku lubali lumbi, pa kumona ukuti amakwebo ya ku China aya ku nse ya calo yalekula, abapolitiki ba ku America balipapa, kabili ukusakamikwa kwa mu muntontonkanya no kucushiwa uko baculile takwabapo.

Icabubili, umutengo wa ndalama mu United States walikokwa kabili calyafya ukuucefyako, icalengele abantu ba ku America ukucula nga nshi. Inkondo ya fya makwebo iyatendeke kuli Trump no wa kumukonkapo Biden ukulwisha China yatendeke mu mulandu wa kukanakwata ifya kupangapanga ifya kupilibula mu calo ca United States. Nangu ca kutila icalo ca United States calyafwilishe nga nshi ukupanga no kupanga ifya kupangapanga ifya ku Mexico, India, Vietnam ne fyalo fimbi pa kuti fibe pa cifulo ca fipe fya ku China, ifiputulwa fyacindama ifya fya kupangapanga muli ifi fyalo fyashintilila nga nshi pa kupeela ifya kupangapanga ifya ku China. Mu cine cine, isubilo lya ku United States ilya kupilibula ifya kutwala ukufuma ku fyalo fimbi mu India, Vietnam na Mexico lyalilufyanya nga nshi ukupenda. Iciputulwa ca fya makwebo ica ku China tacaonawilwe nga nshi ku nkondo ya makwebo iyatendekwe ku calo ca United States. Mu kupusanako, imisonko yasontwa na United States iyalungama kabili iyabula ukulungatika pa fya ku China ififuma ku fyalo fimbi, mu kupalako ilapitilishiwa ku bashita ba ku America, kabili yasanguka cimo ica milandu iikalamba iya kulenga indalama ukukulilako mu United States. Ukufuma apo ubuteko bwa kwa Trump bwatendekele inkondo ya makwebo ku calo ca China, maka maka ukufuma apo ubulwele bwa COVID-19 bwatendekele, umutengo wa ndalama mu calo ca ku America walikulilako lyonse, kabili ifintu fyonse fyalicilapo ukukosa. Nangu ca kuti ubuteko bwa US bwabikile inshila sha kucingililamo nga nshi pamo nga ukubika indalama ishingi, umutengo wa ndalama taufikilepo pa cipimo ca kucenjela. Abantu ba ku America baleilishanya nga nshi, kabili ukubepesha kwapusanapusana no kucusha ubuteko bwa ku America takwapwa. Ici icafuminemo tacacetekelwe kuli buteko bwa US.

Ica butatu, ukucepelwa kwa mibombele ya fya makwebo iya ku United States kwasokolwelwe, kabili ukucepelwa kwa mibombele ya kupanga ifintu kwalicilapo ukucepa. Ici cimo icalengele ubuteko bwa ku United States ukutendeka inkondo ya makwebo cali ca kuti abapanga ifintu babwelele ku United States no kulenga abapanga ifintu aba ku United States ukukosa na kabili. Lelo, icapusanako e cacitike. Ukupingula ukufuma ku fyasangwa mu myaka mupepi na cinelubali ukufuma apo icalo ca United States catendekele inkondo ya fya makwebo, te kutila fye amakwebo ya kupanga ifintu tayabwelele ku United States, lelo umutande wa fya makwebo uwa kubalilapo uwa United States nawo walionaika. Inshila iisuma iya kwakanishishamo amakwebo iya calo conse iyakuulwa na makampani ya ku America yalionaika. Ukusanga abakushita bambi kulasenda inshita kabili tekuti kufikilishe ubusuma no mutengo uwalinga uwa mibombele ya kubalilapo iya kupeela. Kabili, ukukanashininkisha ukwaletwa ne nkondo ya fya makwebo na kabili kwalengele amakampani ayengi aya ku America ukutwishika mu kusalapo pamo nga ukubika indalama no kulundulula, ukukuma ukutunguluka kwa nshita ntali ukwashintililwapo ukwa mibombele ya fya makwebo. Ica kumwenako fye, amakampani ayengi aya ku America yashintilila nga nshi pa fya kupangapanga ukufuma ku China ku fya kupangapanga, ifiputulwa, na fimbi. China e mpanga iikalamba iyapanga ifipe ifingi ifya kupangapanga. Inkondo ya makwebo ilalenga ukuti cibe icakosa ku makampani ya ku America ayapalana ukusanga ifya kulya ifisuma, ukulundako imitengo no kufulunganya ukutunguluka kwa kupanga. Ku ca kumwenako, Apple, ali no kukanakwata ifya kupangapanga. Inkondo ya fya makwebo yalicilikile ukuleta amakampani ya mu calo ayapanga ifya kupangapanga mu United States, ica kuti na kabili calengele ukuti amakwebo ya fya kupangapanga aya ku United States yafumemo mu nshita ya nkondo ya fya makwebo.

Ica bune, icalo ca United States calilufishe ifipe fya ciko fyonse ifya kulanshanya na China kabili calicilapo ukukanabomba. Ukufuma apo icalo ca China caingile mu WTO mu 2001, icalo ca United States ilingi line cabomfya ifyo beta ati ukukanalingana mu makwebo ya Sino-US ukubika ifibindo ku calo ca China, ukupatikisha icalo ca China ukusuminishanya no kuleka ifintu ifingi, pamo nga ukufwaya ukutasha kwa RMB no kulomba icalo ca China ukwafwa icalo ca United States ukufumya amafya ya ndalama. Lelo, kale, ukukansha kwa ku United States kwali ukwakulisha lelo ukwabula amaka, kabili ukukansha kwa cine cine kwali ukwacepa, kabili ifisuma ifyo United States yasangile ukufuma ku China fyali ifikulu nga nshi. Lelo mu 2018, ubuteko bwa kwa Trump bwafumishepo umupwilapo ibuula lya fimuti fya fimuti fya fimuti ifya buteko bwa ku United States no kukwata inshila sha kucincimusha amakwebo ishishatala acitikapo ku China, ukuesha ukucilikila ukutunguluka kwa fya makwebo fya ku China ukupitila mu makwebo. Pa numa ya nkondo ya fya makwebo, ubuteko bwa kwa Trump no bwakonkelepo, ubuteko bwa kwa Biden, na bo batendeke inkondo ya fya sayansi ne nkondo ya ndalama ku China, kabili bakonkele no kucilikila amakampani ya fya sayansi aya ku China mu calo conse. Ukufika pali nomba, inshila ya kucilikila iyabomfiwa na United States ukulwisha China kuti yasoselwa ukuti yali iya bufi, kabili amakaadi ya kucincimusha yalitambikwa. Takuli icashala ica kulanshanyapo. Mu kupelako, inshila fye imo iya kusansabika no kucusha iyo icalo ca United States cingacita ku China ni ku kulenga abantu ukumfwa ububi no kulenga abantu ukumfwa ububi, lelo na kabili fyapwishiwa cimo cimo ku mafunde ya China aya kukanakwata amavisa. Nomba, pa numa ya myaka ukucila pali cinelubali iya nkondo sha makwebo, inkondo sha fya sayansi, inkondo sha ndalama, ne nkondo sha mimwene ya bantu, ubuteko bwa ku United States mu kupumikisha bwasangile ukuti bwafumine ku kuba abacincila ukuya ku kuba abashacincila ilyo bwalwisha China.

Bushe inkondo ya fya sayansi yalikuma shani icalo ca United States?

Mu mwaka wa 2018, panuma ubuteeko bwa US bwatendeke inkondo ya makwebo na calo ca China, apo pene bwatendeke inkondo ya fya sayansi no kwikatana na bacibusa babo ukulesha amakampani ya fya sayansi aya China isonde lyonse. Inkondo ya fya sayansi iyo icalo ca United States catendeke ukulwisha China yalipitile imyaka ukucila pali 6, kabili yali no kulunduluka lyonse, lelo ubupiina bwa fya sayansi ubwa ku China tabwalekele, lelo bwali no kulunduluka bwangu bwangu. Mu kupusanako, ukutunguluka kwa fya kupangapanga ifya ku United States ukwaibela kwalyalwike nga nshi.

Icakubalilapo, ubusuma bwa fya sayansi ubwa ku United States bwacefiwa. Pa mulandu wa kuti icalo ca United States calicingilila China, ifi fyalo fibili te kuti filanshanye mu fya sayansi na mu fya sayansi. Pa lubali lumo, calengele ukuti kube amaka ya kupanga ifipya no kupanga amakwebo aya buteko bwa China na makwebo, kabili calengele ukuti kube ukutunguluka kukalamba mu kupanga ifipya ifya kupangapanga ifya ku China mu fiputulwa fyonse. Ku lubali lumbi, icalo ca United States calilufyanya pa mulandu wa kuti icalo ca China cileya citunguluka bwangu mu fya sayansi. Imyaka 20 iyapitapo, icalo ca United States calikwata mupepi na fyonse ifya kupangapanga ifyacilapo ukucila China, lelo lelo, icalo ca China cafika pa kufikapo bwangu kabili ukucila na pa calo ca United States mu fya kupangapanga ifingi. Pali lelo, ukufumyako fye ififulo fimo ifya pa muulu ifya pa kati, icalo ca United States cicili cisunga ubusuma bwa ciko, kabili mupepi na fimbi fyonse fyalibikwa pamo na matekinoloji ya ku China. Takuli fye ukuti icalo ca United States tacakwata amaka ya kulinganya ku China mu fintu pamo nga inshila sha nshitima ishipita bwangu, ukupanga amato, amagetsi, ne motoka shipya isha maka, lelo nalimo ne fya kupangapanga ifya mu lwelele, ifyo icalo ca United States cilumbanya sana mu calo conse, fyalicimfiwa na China. Mu mpanga ya fipe umo icalo ca United States lyonse catungulula, ukufumyako fye ifipe ifinono ifya pa muulu ifyo ficili fyakwata ubusuma, ifipe fimbi ifya pa kati ne fya pa nshi ifya fipe ne fishiba fyapalamisha ukutungululwa na China. Nangufye kampani iya Boston Dynamics, iyo iyapanga imbwa sha ma robot pa myaka iingi, yalicilile bwangu bwangu na Yushu Technology iya ku China. Icalo ca China na United States bali mu nkondo ya kupanga amano ya bantu, lelo pa mulandu wa kuti kwaba DeepSeek, ifintu filealuka mu nshila iisuma ku calo ca China.

Icabubili, ukuloba kwa mano ya sayansi na ya fya sayansi mu United States kwaba ukwacilapo ukumoneka. Nga fintu bonse twaishiba, ukutunguluka kwa calo ca United States kwafuma ku kuti icalo ca United States casanguka icalo ca kusungushamo amano ya calo conse mu myaka 100 iyapitapo. Amatalanta ukufuma mu calo conse yalifumine ku United States kabili yalicitile ifingi ku kulunduluka kwa sayansi ne fya sayansi ifya ku America. Pa kati kabo, abasambi ba ku China, abasambilila sayansi aba ku China na ba ku America, na bafwailisha ba fya sayansi aba ku China na ba ku America balibomba bwino kabili e bacindami mu bashilika ba ku America abasambilila ifya sayansi ne fya kupangapanga. Lelo mu myaka ya nomba line, ukulwisha kwa mu kati ka fya mapolitiki mu United States kwalikulile, abantu balipaatukana nga nshi, kabili ukukansana kwa mitundu kwalikulile. Mu kupalako, abantu abafumine ku China, ukusanshako abasambi ba ku China, abafwailisha ba ku China na ba ku China, balibipilwa sana mu calo ca United States. Icacilapo, pa kuti baputule inshila sha kulanshanyamo ifya sayansi ne fya kupangapanga pa kati ka China na United States, abapolitiki ba ku America tabakaanya fye ukutuma ifya kupangapanga ifya ku America ku China, lelo balikaanya no kulanshanya kwa matalanta pa kati ka China na United States. Ubuteko bwa US na kabili bwalicusha no kucusha abasambi ba ku China, aba China na ba China-America aba sayansi na ba injiniya abafuma ku China, te kucilikila fye inshila shabo isha kutungililamo no kubakaanya ukukwata ififulo fyacindama mu buteko bwa US na makwebo, lelo na kabili ukucingilila amasambililo yabo no kukwata incito mu United States. Amasambililo yamo aya sayansi na ubufundi yalekanya abasambi abafuma ku China ukusambilila, kabili ukufwailisha kwa sayansi ukwacindama ukwafulilako ne fifulo fyakusambililamo tafyaisuka ku basambi ba ku China na baChina na baChina-America. Abasambi ba ku China na ba ku China na ba ku China aba ku America balesakamikwa sana mu kusambilila kwabo, mu mulimo no mu mikalile yabo mu calo ca United States. Mu myaka ya nomba line, abasambi abengi aba ku China na basambilila sayansi aba ku China na ba ku China-America na basambilila ifya kupangapanga basalile ukufuma mu United States no kuya ku fifulo fyonse ifya mu calo. Pa kati kabo, bamo aba sayansi basalile ukubwelela ku China ku kubombela icalo cabo. Ica kumwenako fye, Profesa Yin Zhiyao, umukalamba kabili umukalamba wa cilonganino ca Shanghai, uwabwelele ku China mu 2004 ku kutendeka ubukwebo, inshita imo atile mu myaka 40 iyapitapo, icalo ca United States calipanga imisango 10 iya fipe fya kupangapanga ifya pa calo conse ifya %70. fyapangilwe na basambi ba ku China, kabili 80% ukufika kuli 90% aya matalanta yalibwelele ku China kabili yalicitile umulimo ukalamba mu fyalo fyapusanapusana. Ukumona fye panono inkalabu yonse, ica kumwenako icalumbulwa na Mukalamba Yin Zhiyao cilanga fye imibele ya kuonaula kwa matalanta mu United States. Ukulingana na malyashi yafuma ku sukulu lya pa muulu ilya Stanford mu United States, impendwa ya basambilila sayansi aba ku China abafuma ku United States yalikulilako panono panono ukufuma pali 900 ukufika kuli 2,621 pa kati ka 2010 na 2021. Ifyebo filanga ukuti nangu ca kuti icalo ca United States cicili cikwata abasambilila sayansi abacindamisha mu calo conse, impendwa ya ciko cileya cibipilako, kabili impendwa ya basambilila sayansi abacindamisha mu calo conse abakwata China ilekonka icalo ca United States.

Ica butatu, incito ya ku United States iya fya sayansi yalikanshiwa nga nshi na buteko bwa US. Ilyo icalo ca US tacatendeke inkondo ya fya sayansi ukulwisha China, ukwakanya kwa ncito pa kati ka China na US mu fya kupangapanga kwali ukwaumfwika nga nshi, e kutila, icalo ca US cali no mulimo wa kupanga no kupanga ifipe fya kupangapanga, kabili China yalipeele umusika ukalamba uwa bashita ku fya kupangapanga ifya kupangapanga ifya ku US. Lelo, inkondo ya fya sayansi iyatendeke na US ukulwisha China yaonawile iyi mibele. Pa kuti bacingilileko ukukula kwa fya kupangapanga ifya ku China, icalo ca ku United States calicitile ifintu pamo nga ukukuula ulubansa ulunono ulwakwata ifibumba ifitali no kukaanya ukutuma ifipe fya pa muulu ku China. Uku kusendama takwapatikishe fye China ukubomba nga nshi, ukuilama, no kuipeelesha mu fya kupangapanga, lelo na kabili kwapaatulako umupwilapo umushi ukalamba uwa China uwa bashita ukufuma ku fya kupangapanga ifya ku United States, ukusha amakampani ya kupangapanga aya ku United States ukwabula nangu cimo lelo ukufuuta pa cifulo ca bashita ica ku China. Nangu ca kuti amakampani ya ku United States ayapanga ifipe fya pa muulu yalikwata ifipe fya pa muulu ifyacilapo pa fya kupangapanga ifya ku China, pa mulandu wa kukanakwata abashita abafikapo mu cifulo ca ku China, ifipe fya pa muulu ifyo beta ukuti ifya pa muulu ifya ku United States fyalilufya indalama kabili kuti fyasanguka fye ifya kufwala. Ukutula apo icalo ca United States catendeke inkondo ya fya sayansi ku China, icalo ca China ica fya sayansi, icaimininako icalo ca China ica fya sayansi, tacapokele fye ubusanso ubukalamba, lelo calicilapo ukukosa. Icipe ca China icapangwa umwine pa fifulo fyonse, ukusanshako ica pa kati, ica pa muulu ne ca pa nshi, tacafikilishe fye nga nshi ukufwaya kwa mu kati ka calo, lelo na kabili camwene ukulundako kwakulisha ukwa fya kutuma ku fyalo fimbi cila mwaka. Mu 2024, ifipe fya ku China ifitumine ku fyalo fimbi fyalicilile pa madola amabilioni yabili, icalengele icalo conse ukupapa. Mu kupusanako, amapaalo ya fya makwebo ya fipe fya kupangapo ifipe ne mpendwa ya bapanga ifipe fya kupangapo ifipe mu United States yalicepa nga nshi, yalionaika nga nshi, kabili tayakwete amaka ya kulunduluka. Ilyashi lilanga ukuti Intel, kampani iyaishibikwa bwino iya fipe mu United States, yalikwata indalama sha pa mwaka isha madola amabilioni 54.228 mu 2023, ukucepa kwa mwaka ku mwaka ukwa 14.00%, kabili inkongole sha pa mwaka isha madola amabilioni 1.689, ukucepa kwa mwaka ku mwaka ukwa 78.92%. Mu ciputulwa ca bubili ica mwaka wa 2024, indalama sha Intel shali amabilioni 12,833 aya madola ya ku America, ukucepa kwa mwaka ne mwaka ukwa 0.90%; ukuloba kwa iko ukwakulisha kwali amadola ya ku America amabilioni 1.610, mu kupusanako nga nshi ku nkongole sha iko isha madola ya ku America amabilioni 1.5 mu nshita imo ine iya 2023. Mu ciputulwa calenga butatu ica 2024, indalama sha Intel shali amabilioni ya madola ya ku America 13.284, ukucepa kwa mwaka ne mwaka ukwa 6.17%; ukuloba kwa iko ukwakulisha kwali amadola ya ku America amabilioni 16.639, ukucepa kwa mwaka ne mwaka ukwa 5702.36%. Ica kumwenako cimbi, Qualcomm, umbi uwapanga ifipe mu calo ca Amerika, mu kupalako alilufishe umusika wa ku China mu kutendeka kwa mwaka wa 2023 pa mulandu wa kusansalikwa kwa ku America ukwa kukansha ukutuma ifipe ku fyalo fimbi, kabili China e ntulo ya ndalama ukucila pali 60%. Iciputulwa ca bubili ica 2023 ica Qualcomm calipooselwe 52% umwaka-pa-umwaka, ukubika ilyashi lya kale ilyacepa mu myaka ya nomba line. Intel na Qualcomm bali nga ifi, kabili Nvidia na AMD tabapusanako. Ni ciputulwa icinono ica fyakupangapanga fyonse ifya US pali ino nshita. Inkondo ya fya sayansi iyatendeke no buteko bwa ku United States yalibalenga ukuleka ukushita ifya ku China, eico baonawile intuntuko yabo iya nkongole no kucincimusha ukutwalilila ukutunguluka. Inkondo ya fya sayansi iyo icalo ca United States catendeke ukulwisha China tayaonawile sana icalo ca China, lelo ukusakamikwa kwaletele amakampani ya fya sayansi aya ku America kulamonwa fye ku menso.

Bushe inkondo ya ndalama yalikuma shani icalo ca United States?

Mu nshila ya ku United States iya kucingililamo China, ukutendeka inkondo ya ndalama cilwilo ca kusansalikwa icabipisha nga nshi. Ici calo ca United States cifwaya ukutendeka inkondo ya ndalama ku China, ukupoosa amayanda aya ku China, ukucefyako indalama sha ku China, no kucilikila ubukwebo bwa ku China, pa kuti cifikilishe ubufwayo bwa kucilikila ukutunguluka kwa fya ndalama ukwa ku China ilyo cilesenda ifikwatwa fya ku China.

Ukutula apo inshila ya kwiswila akaunti ya ndalama sha RMB yali mu nshila ya panono panono iyatungululwa na buteko bwa China, kabili ubuteko bwa China bwakuula umulilo wa maka uwa ndalama, umushi wa ndalama uwa China kuti wasosa ukuti tauli no kucimfiwa. Ukulingana na ici, ukufikapo kwa kusansa kwa ndalama ukwa calo ca United States ku China kwalicepa nga nshi, kabili nangu fye mu nshila ishingi kwalipusanako nga nshi ne fyo icalo ca United States caleenekela. Kuti twatila icalo ca United States caliipoosa mu makasa.

Mu nshita ya kukula kwa makwebo ya fikuulwa ne fikuulwa mu China, abantu bamwene ukuti icalo ca United States calitwalilile ukulundako amabond ya ciko aya ku China aya fikuulwa ne fikuulwa ukupitila mu filonganino fya ndalama ifya calo conse ifyo baletungulula, ukwesha ukufukula ifishima no kupanga imitego ya nkongole ku makampani ya fikuulwa aya ku China. Na lyo line, ubuteko bwa China bwasobele kale ubukwebo bwa fikuulwa fya mu calo kabili bwalicitile inshila ishingi isha kucingililamo pa nshita ya kukula kwa bukwebo bwa fikuulwa. Pakati ka ifi, amakampani yamo ayakulu aya fikuulwa ne fikuulwa fyakanishiwe ukufuma ku kukulilako ukwabula ukumona ku fyalo fimbi ukupitila mu nkongole na mu nshila shimbi, eico ukucingilila ukuwa kwa cishibo ca fikuulwa fya ku China pa mulandu wa mitembo ya nkongole sha ku nse ya calo. Icakumwenako, pakuti bafupishe umutengo wa fipe fyaku China, ku lubali lumo, icalo ca United States cabomfeshe ukufwailisha ukwabula umulandu pa fipe fyaku China no kupanga amalyashi ayabipa aya kucilikila amakampani ya ku China ayalembelwe mu United States, muli ifyo ukukoka umutengo wa fipe fya A-share. Ku lubali lumbi, icalo ca United States, ukupitila mu mabumba yamo aya kupima ayatungululwa na United States, cafumishe amalyashi ya bufi ayabipa aya kuti yali no kucefyako ubunonshi bwa ku China, amakampani ya ku China na pa cifulo ca makwebo, ukuesha ukubepa ababika indalama ku fyalo fimbi ukufuma pa cifulo ca makwebo ica ku China. Lelo, ukubomba kwacilapo ukwa fya ndalama fya ku China, uko e ko fye mu calo conse, kwaonawile ubucenjeshi bwa ku United States ubwa kucefyako umutengo wa A-share. Pa nshita imo ine, umushi wa A-share walikulilako kabili walikwata ababika indalama abengi. Ukulundapo, amatontonkanyo ya kwa Sima Zhao uwa ku United States yaliishibikwa bwino kuli bonse. E ico, ukuesha kwa ku United States ukwa kucefyako umutengo wa A-share takwacimfishe. Iciputulwa ca makwebo ica China ica A-share cicili cilebomba mu nshila yalungama kabili iyaibela ukulingana ne nshita ya ciko ne fyo cipita.

Ukufwaya kwakulisha ukwa ku United States mu kutendeka inkondo ya ndalama ukulwisha China ni ku kucilikila umutengo wa RMB ukupitila mu dola wa maka, pa kuti bapoke indalama sha ku China no kuseepa ifikwatwa fya ku China. Icitungu ca United States cisumina ukuti nga ca kuti calenga indalama sha kusonkela no kupanga indalama ishingi, kuti calenga indalama ukufuma mu calo conse, ukusanshako na China, ukuya ku calo ca United States. E ico, ukutendeka mu March 2022, icalo ca United States catendeke ukubika amano ku kusonkela indalama. Nangu ca kuti ukukulilako kwa nkongole ukwa kubalilapo kwalengele ukucepa kwa mutengo wa RMB, mupepi fye takwali na maka pa kwenda kwa ndalama sha ku China. Pa mulandu wa ici, iciputulwa ca ndalama ica buteko capokele ukukulisha kwa nkongole ukwa maka, ukusuminisha icalo ca United States ukusunga inkongole mupepi na 6% pa myaka ibili, ukupanga icifulo cipya icakulisha mu lyashi lya kale ilya nkongole sha nkongole ishakulisha. Nangu ca kuti ukucepa kwa mutengo wa RMB inshita imo kwalicilile pali 17% pa mulandu wa kucincimusha kwa cipimo ca nkongole ica bukali ica kwa Federal Reserve na dola wa maka, ico icalo ca United States tacaenekele ca kuti, ukulingana no kulanda, ukulingana ne ndalama shimbi isha calo conse, umutengo wa RMB ucili intungulushi iyashintilila sana. Icalenga ukuti icalo ca ku United States cibe icabipa nga nshi ca kuti indalama sha ku China tashaile fye ku calo ca ku America, lelo shalengele ukuti indalama sha calo conse shileisa mu calo conse. Iciputulwa cikalamba ica makwebo ica China, imibele ya bupolitiki iyashintilila, ukutunguluka ukwayanguka, amaka yakalamba, no kulunduluka kwakuwamya no kulunduluka kwa mibele ya makwebo fyalengele China ukukulilako ukutemwa amakwebo aya calo conse. Ukulingana na ifi, China tayakonkele fye icalo ca United States mu kusansabika incito, lelo mu cifulo ca ico, yapokele ukucefyako incito mu nshila imbi iya United States. Ukutendeka kwa fya ndalama ukwa China, inshila sha ndalama sha China, no kufika kwa ndalama sha China tafyakuma ukukulilako kwakulisha ukwa nkongole sha ku United States ne mibele ya maka iya madola.

Pali lelo, dola uwakosa tacili uwakosa. Mu 2024, icalo ca ku United States catendeke ukucefyako amakwebo, icalengele ukuti icalo ca ku America cibe mu bwafya. Nga ca kuti icalo ca United States caleka ukucefyako incito no kutwalilila ukusunga incito iikalamba, umulandu uukalamba uwa nkongole ukalenga ukuti cibe icakosa ku makampani ya ku America na ku buteko bwa ku United States ukusenda. Tontonkanyeni pa buteko bwa ku United States nge ca kumwenako. Inkongole sha buteko bwa ku United States pali nomba shalifika ku madola amabilioni 35 aya ku America. Pa mushinku wa nkongole uwa nomba, ubuteko bwa ku United States bufwile ukubomfya indalama ukufika ku mabilioni yabili aya ku America ku nkongole sha nkongole cila mwaka, lelo indalama sha ku America ishipokelela cila mwaka shaba fye amabilioni 4 aya madola ya ku America. Ukubomfya indalama ishingi ku nkongole kwaba kale umulandu uushashipikishiwa ku buteko bwa ku America na ku makampani ya ku America, e co ukucefyako inkongole sha nkongole kukaba ukucimfya kwabula ukwafwilisha ukwa buteko bwa citungu. Lelo nga ca kuti Fed yatwalilila ukucefyako incito, dola wa maka akaonaula icifulo cakwe, kabili indalama sha ku calo conse shikafuma mu United States mu cipimo cikalamba, ica kuti ubunonshi bwa ku United States bukafuma umulopa. Nga ca kutila umuputule wa madola waputuka, ubuteko bwa madola te kuti bubwelelemo, kabili ukuesha kwa United States ukwa kuseepa icalo ukupitila mu kupanga umumana wa madola kukaba ukwakosa ukufikilisha.

Kuti twatila inkondo ya ndalama iyo icalo ca United States catendeke ukulwisha China yalikwata ububi ubukulu kabili ubwafika ukutali ku calo ca United States, kabili ububi ububi ku calo ca United States bukamoneka nga nshi ilyo ubunonshi bwa ku United States bulecepa.