ئەنجامی شەڕی ئابووری ئەمریکا دژی چین چی بوو؟

(لە هەژماری فەرمی گۆڤاری دارایی ڕۆژهەڵاتەوە چاپکراوەتەوە، لەلایەن یان ئەنشێنگ، جێگری سەرۆکی کۆمەڵەی میدیای گۆڤاری هۆنگ کۆنگ.)

لە ساڵی ٢٠٢٥ەوە شەڕی بازرگانی چین و ئەمریکا زیاتر پەرەی سەندووە و یارییەکە لە بوارەکانی باج و تەکنەلۆجیا و زنجیرە پیشەسازییەکان ڕەوتی ڕووبەڕووبوونەوەی فرەڕەهەندی نیشانداوە. هەردوولا ڕووبەڕووبوونەوەی توندیان لە دەوروبەری بوارە سەرەکییەکانی وەک نیمچە هێڵکارەکان، ئۆتۆمبێلی نوێی وزە و کشتوکاڵ دەستپێکردووە. لە ٢ی نیسانی ٢٠٢٥ حکومەتی ئەمریکا ڕایگەیاند کە "باجێکی بەرامبەر" بەسەر ئەو کاڵا چینیانەی کە هەناردە دەکرێن بۆ ئەمریکا دەسەپێنن و ڕێژەی باجیان ٣٤% دەبێت. بە یەکخستنی لەگەڵ باجی ٢٠% لە ساڵی ٢٠١٨ەوە، ڕێژەی باجی گشتگیر گەیشتە ٥٤%. چین زۆر باشتر نییە. لە 4ی نیساندا چین بە خێرایی سیاسەتی باجی بەرامبەری "34% بۆ 34%"ی خستەڕوو، باجی 34%ی بەسەر هەموو ئەو کاڵا هاوردەکراوانەی کە لە ئەمریکاوە سەرچاوەیان گرتووە، سەپاند، کە بەرهەمە کشتوکاڵییەکان، وزە، ئۆتۆمبێل و بوارەکانی دیکەی تێدایە. لە هەمان کاتدا چین ١٦ دامەزراوەی ئەمریکی خستۆتە لیستی کۆنترۆڵکردنی هەناردەکردنەوە و هەناردەکردنی شتومەکی دوو بەکارهێنان بۆیان قەدەغە کردووە؛ و 11 کۆمپانیای خستە لیستی لایەنە متمانەپێنەکراوەکانەوە، کە قەدەغەیان کرد لە چالاکییەکانی هاوردە و هەناردەکردن لەگەڵ چین. جگە لەوەش چین بڕوانامەی هەناردەکردنی ٦ کۆمپانیای ئەمریکی بۆ بەرهەمە کشتوکاڵییەکان بۆ چین ڕاگرت، هەروەها کۆنترۆڵی هەناردەکردنی لەسەر شتومەکی پەیوەندیدار بە زەوی دەگمەنی مامناوەند و قورس جێبەجێکرد.

لە دوایین خولی شەڕی بازرگانی چین و ئەمریکاوە دەبینین کە ڕێوشوێنەکانی بەرپەرچدانەوەی چین بەهێزتر و بەهێزتر دەبن. کەواتە، کێ لە کۆتاییدا شەڕی ئابووری چین و ئەمریکا سەردەکەوێت؟ زەحمەت نییە بە پێداچوونەوە بە کێبڕکێی ئابووری چین و ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٨ەوە ئەنجامێک بەدەست بهێنین.

شەڕی بازرگانی تا چەند کاریگەری لەسەر ئەمریکا هەیە؟

لە ساڵی ٢٠١٨ ئیدارەی ترەمپ کە ئەوکات سەرۆکی ئەمریکا بوو، شەڕی بازرگانی دژی چین دەستپێکرد، کە لە سەردەمی ئیدارەی بایدندا هێندەی تر توندتر بوو. بەڵام دوای حەوت ساڵ، ئەمریکا نەک هەر نەیتوانیوە ئامانجە چاوەڕوانکراوەکانی خۆی بگات، بەڵکو زیانێکی زۆری بەرکەوتووە، کێشە و گرفت و کونی ڕووتی خۆی دەرخستووە. شەڕی بازرگانی ئەمریکا زیانێکی سنوورداری بە چین گەیاندووە، بەڵام زیانەکانی ئەمریکا خۆی زۆر لە چاوەڕوانییەکانی ئەمریکییەکان زیاتر بووە، کە بە تایبەتی لەم لایەنانەی خوارەوەدا دەردەکەوێت.

یەکەم: سیاسەتمەدارانی ئەمریکا زەربەیەکی دەروونی بێ وێنەیان بەرکەوتووە. بەدرێژایی شەڕی بازرگانی، بازرگانی دەرەکی چین بە گشتی بەرەوپێشچوونی بەخۆیەوە بینیوە، دەکرێ بڵێین تا شەڕەکە زیاتر بێت، بەهێزتر دەبێت. جگە لە کاریگەرییە سەرەتاییەکانی شەڕی بازرگانی لەسەر هەناردەکردن، سیاسەتی سەقامگیرکردنی بازرگانی دەرەکی چین لە ماوەیەکی زۆر کورتدا ڕۆڵی هەبووە. چین بە بەهێزکردنی هاوکاری و ئاڵوگۆڕ لەگەڵ پلاتفۆرم و میکانیزمەکانی وەک RCEP، دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا و وڵاتانی بریکس، بە خێرایی ئەو بۆشاییەی لە بچووکبوونەوەی بازرگانی لەگەڵ ئەمریکادا قەرەبووکردەوە، و بە درێژایی ڕێگاکە بەرەو پێشەوە دەچێت، ساڵ لە دوای ساڵ بازرگانی دەرەکی بەردەوام لە گەشەکردندایە. داتا فەرمییەکان دەریدەخەن کە هەناردەی چین لە ساڵی ٢٠٢٤دا دەگاتە ٢٥ تریلیۆن یوان، هەروەها زیادە بازرگانییەکەی لە یەک ترلیۆن دۆلاری ئەمریکی تێدەپەڕێت، کە نەک هەر گەورەترین هەناردەی چینە، بەڵکو گەورەترینە لە بواری بازرگانی جیهاندا. لەم شەڕە بازرگانییەدا، لە لایەک ئەمریکییەکان پێگەی خۆیان لە پشکی بازرگانی دەرەکی چین بە خێرایی دابەزین دەبینن. لە لایەکی ترەوە، بە بینینی ئەوەی کە بازرگانی دەرەکی چین لە گەشەکردندایە، سیاسەتمەدارانی ئەمریکا سەریان لێ شێوا و ئەو دڵەڕاوکێ و لێدانە دەروونییەی کە بەریان کەوتووە، بێ وێنەیە.

دووەم: ڕێژەی هەڵاوسان لە ئەمەریکادا ڕاکێشاوە و دابەزاندنی ئەستەمە، ئەمەش زیانی گەورەی بە گەلی ئەمریکا گەیاندووە. ئەو شەڕە بازرگانییەی ترەمپ و بایدنی جێنشینی لە دژی چین دەستیپێکرد، لە چوارچێوەی نەبوونی جێگرەوەی پیشەسازی لە ئەمریکا دەستیپێکرد. هەرچەندە ئەمەریکا بە توندی پاڵپشتی بەرهەمهێنان و بەرهەمهێنانی مەکسیک، هیندستان، ڤێتنام و وڵاتانی دیکەی کردووە بە مەبەستی جێگرتنەوەی بەرهەمە چینییەکان، بەڵام پێکهاتە سەرەکییەکانی پیشەسازی بەرهەمهێنان لەم وڵاتانەدا زۆر وابەستەی دابینکردنی زنجیرە پیشەسازییەکانی چینن. لە ڕاستیدا هیوای ئەمریکا بۆ جێگرەوەی هاوردەکردن لە هیندستان و ڤێتنام و مەکسیک بە شێوەیەکی جددی هەڵە حیساب کراوە. زنجیرە پیشەسازییەکانی چین کاریگەرییەکی ئەوتۆی لەسەر ئەو شەڕە بازرگانییە نەبووە کە ئەمریکا دەستیپێکردووە. بەپێچەوانەوە ئەو باجانەی کە ئەمریکا ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لەسەر هاوردەی چینی سەپاندووە، لە بنەڕەتدا بۆ بەکاربەرانی ئەمریکی دەگوازرێتەوە، و بووەتە یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی بەرزبوونەوەی هەڵاوسان لە ئەمریکا. لەوەتەی ئیدارەی ترەمپ شەڕی بازرگانی لە دژی چین دەستپێکردووە، بەتایبەتی لە سەرەتای سەرهەڵدانی پەتای کۆڤید-١٩، ڕێژەی هەڵاوسانی ئەمریکا بە شێوەیەکی بەردەوام بەرزبووەتەوە و هەموو شتێک گرانتر بووە. هەرچەندە حکومەتی ئەمریکا ڕێوشوێنی توندی کۆنتڕۆڵکردنی وەک بەرزی ڕێژەی سوودی گرتۆتەبەر، بەڵام ڕێژەی هەڵاوسان هەرگیز نەگەیشتووەتە ئامانجی کۆنترۆڵکردن. گەلی ئەمریکا گلەیی تاڵ دەکات و تۆمەت و سووکایەتی جۆراوجۆر بەرامبەر بە حکومەتی ئەمریکا بێکۆتایە. ئەم ئەنجامە لەلایەن حکومەتی ئەمریکاوە چاوەڕوان نەدەکرا.

سێیەم: لاوازی زنجیرە پیشەسازییەکانی ئەمریکا ئاشکرا بووە و کەموکوڕییەکانی پیشەسازی بەرهەمهێنان هێندەی تر لاوازتر بووە. یەکێک لە ئامانجەکانی حکومەتی ئەمریکا بۆ دەستپێکردنی شەڕی بازرگانی، ڕاکێشانی بەرهەمهێنان بوو بۆ ئەمریکا و دووبارە بەهێزکردنی پیشەسازی بەرهەمهێنانی ئەمریکا بوو. بەڵام پێچەوانەکەی ڕوویدا. بە حوکمدان بە ئەنجامی نزیکەی حەوت ساڵ بەسەر دەستپێکردنی شەڕی بازرگانی ئەمریکا، نەک هەر پیشەسازی بەرهەمهێنان نەگەڕاوەتەوە بۆ ئەمەریکا، بەڵکو زنجیرە پیشەسازییە ڕەسەنەکەی ئەمریکاش پەکخراوە. سیستەمی کارامەی دابەشکردنی زنجیرە پیشەسازییە جیهانییەکان کە لە سەرەتادا لەلایەن کۆمپانیا ئەمریکییەکانەوە دروستکرابوو، تێکچووە. دۆزینەوەی دابینکەری بەدیل کاتێکی زۆری دەوێت و ناتوانێت کوالیتی و کاریگەریی تێچووی زنجیرەی دابینکردنی ڕەسەن بەدەستبهێنێت. جگە لەوەش ئەو نادڵنیاییەی کە شەڕی بازرگانی هێناویەتییە ئاراوە، وایکردووە زۆرێک لە کۆمپانیا ئەمریکییەکان دوودڵ بن لە بڕیاردانی وەک وەبەرهێنان و فراوانکردن، ئەمەش کاریگەری لەسەر گەشەسەندنی سەقامگیری درێژخایەنی زنجیرە پیشەسازییەکە هەبووە. بۆ نموونە زۆرێک لە کۆمپانیا ئەمریکییەکان بۆ کەرەستەی خاو و پارچە و هتد زۆر پشت بە هاوردەکردن لە چینەوە دەبەستن، پیشەسازی ئەلیکترۆنی وەک نموونە وەربگرە. چین بەرهەمهێنەری سەرەکی زۆرێک لە پێکهاتە ئەلیکترۆنیەکانە. شەڕی بازرگانی وا دەکات کۆمپانیا ئەمریکییە پەیوەندیدارەکان قورس بێت بۆ بەدەستهێنانی دابینکردنی جێگیر، ئەمەش تێچوونەکان زیاد دەکات و پێشکەوتنی بەرهەمهێنان تێکدەدات. بۆ نموونە کۆمپانیای ئەپڵ ڕووبەڕووی کەمی دابینکردنی پێکهاتەکان بووەتەوە. شەڕی بازرگانی بووەتە ڕێگر لە هاوردەکردنی کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی لە ئەمریکا، ئەمەش زیاتر تیشکی خستۆتە سەر کونبوونی پیشەسازی بەرهەمهێنانی ئەمریکا لە چوارچێوەی شەڕی بازرگانیدا.

چوارەم: ئەمریکا لە دانوستان لەگەڵ چیندا هەموو موزایەدەی خۆی لەدەست داوە و تادێت پاسیڤ بووە. لەوەتەی چین لە ساڵی ٢٠٠١ پەیوەندی بە ڕێکخراوی بازرگانی جیهانییەوە کردووە، ئەمریکا زۆرجار ئەو بەناو ناهاوسەنگییەی لە بازرگانی چین و ئەمریکادا بەکارهێناوە بۆ جێبەجێکردنی سزا بەسەر چین، ئەمەش چینی ناچارکردووە لە زۆر بواردا سازش بکات و ئیمتیازات بکات، وەک داوای بەرز نرخاندنی RMB و تەنانەت داوای لە چین کرد کە یارمەتی ئەمریکا بدات بۆ ڕزگاربوون لە قەیرانی دارایی. بەڵام لە ڕابردوودا سزاکانی ئەمریکا بە دەنگێکی بەرز بەڵام بێکاریگەر بوون و سزا ڕاستەقینەکانیش سنووردار بوون و ئەو سوودانەی ئەمریکا لە چین بەدەستی هێنا زۆر گەورە بوون. بەڵام لە ساڵی ٢٠١٨دا ئیدارەی ترەمپ بە تەواوی گەڵای هەنجیری حکومەتی ئەمریکای دڕاند و ڕێوشوێنی فشاری بازرگانی توندڕەوی بێ وێنەی لە دژی چین گرتەبەر، هەوڵیدا لە ڕێگەی بازرگانییەوە گەشەی پیشەسازی چین سنووردار بکات. دوای شەڕی بازرگانی، ئیدارەی ترەمپ و جێنشینی ئیدارەی بایدن، شەڕی تەکنەلۆژی و شەڕی داراییشیان لە دژی چین دەستپێکرد، هەروەها بەدوای کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیای چینیدا لە سەرانسەری جیهاندا کەوتن و ڕێگرییان لێکرد. تا ئێستا دەتوانین بڵێین ستراتیژی خۆگرتن کە ئەمریکا لە دژی چین گرتوویەتیەبەر، بێویژدان بووە و ترامپ کارتەکانیش یارییان پێکراوە. هیچ چەقۆیەکی موزایەدە نەماوە. لە کۆتاییدا تاکە ڕێوشوێنی هێرش و زیانگەیاندن کە ئەمریکا دەتوانێت بەرامبەر چین بیگرێتەبەر، چەواشەکردنی بیروڕای گشتی و شەیتانکردنە، بەڵام بە سیاسەتی بێ ڤیزەی چینیش یەک بە یەک چارەسەر دەکرێن. ئێستا دوای زیاتر لە حەوت ساڵ لە شەڕی بازرگانی و شەڕی تەکنەلۆجی و شەڕی دارایی و شەڕی بیروڕای گشتی، حکومەتی ئەمریکا لەناکاو بۆی دەرکەوتووە کە لە چالاکی گۆڕاوە بۆ پاسیڤ لەکاتی ڕووبەڕووبوونەوەی چین.

شەڕی تەکنەلۆجیا تا چەند کاریگەری لەسەر ئەمریکا هەیە؟

لە ساڵی ٢٠١٨ دوای ئەوەی حکومەتی ئەمریکا شەڕی بازرگانی لە دژی چین دەستپێکرد، دەستبەجێ شەڕی تەکنەلۆجیای دەستپێکرد و لەگەڵ هاوپەیمانەکانی یەکگرت بۆ بلۆککردنی کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیای چینی لە سەرانسەری جیهاندا. شەڕی تەکنەلۆجیای ئەمریکا کە لە دژی چین دەستیپێکردووە زیاتر لە شەش ساڵە بەردەوامە، بەردەوامیش لە زیادبووندایە، بەڵام خێرایی گەشەسەندنی تەکنەلۆژی چین نەوەستاوە، بەڵکو خێراتر و خێراتر دەبێت. بەپێچەوانەوە پەرەپێدانی تەکنۆلۆژیای ئەمریکا خۆی کاریگەری زۆری لەسەر بووە.

یەکەم: سوودی تەکنەلۆژی ئەمریکا لاواز بووە. بەهۆی ئەو ڕێوشوێنە گەمارۆوانەی ئەمریکا دژی چین گرتووەتەبەر، هەردوو وڵات ناتوانن لە بواری زانست و تەکنەلۆجیاوە پەیوەندی بکەن. لە لایەکەوە هاندەری توانای داهێنان و کارگێڕی حکومەت و کۆمپانیاکانی چین بووە، هەروەها پێشکەوتنی گەورەی لە داهێنانی تەکنەلۆژی چین لە هەموو ڕوویەکەوە بەدەستهێناوە. لە لایەکی دیکەوە ئەمریکا لەبەرامبەر پێشکەوتنی خێرای تەکنەلۆژی چین لە خەساردایە. ٢٠ ساڵ لەمەوبەر ئەمریکا نزیکەی هەموو سوودە تەکنەلۆژییەکانی بەسەر چیندا هەبوو، بەڵام ئەمڕۆ چین لە زۆربەی بوارەکانی داهێنانی تەکنەلۆژیدا بە خێرایی پێشکەوتن و تەنانەت تێپەڕاندنی ئەمریکای بەدەستهێناوە. ئەمڕۆ جگە لە چەند بوارێکی وردە وردە ئاست بەرز، ئەمریکا هێشتا سوودەکانی خۆی دەپارێزێت و نزیکەی هەموو لایەنەکانی دیکەش بە تەکنەلۆژیای چینییەوە بەستراوەتەوە. ئەمریکا نەک هەر توانای بەراوردکردنی لەگەڵ چین نییە لە بوارەکانی وەک شەمەندەفەری خێرا، کەشتیسازی، کارەبا و ئۆتۆمبێلی وزەی نوێ، بەڵکو تەنانەت بواری فڕۆکەوانی کە شانازیترینی ئەمریکایە لە جیهاندا، چین پێشی کەوتووە. لە بواری چیپدا کە ئەمریکا هەمیشە پێشەنگ بووە، جگە لە چەند چیپێکی ئاست بەرز کە هێشتا سوودیان هەیە، پیشەسازی و بازاڕەکانی تری چیپی ئاستی ناوەڕاست و نزم نزیکە لە کۆنترۆڵی چین. تەنانەت کۆمپانیای بۆستن داینامیکس کە دەیان ساڵە سەرقاڵی پەرەپێدانی سەگی ڕۆبۆت بووە، دەستبەجێ لەلایەن کۆمپانیای یوشو تەکنەلۆجیای چینییەوە تێپەڕێنراوە. چین و ئەمریکا لە بواری زیرەکی دەستکرددا سەرقاڵی شەڕێکی ڕاکێشانن، بەڵام لەگەڵ دەرکەوتنی کۆمپانیای دیپسیک دۆخەکە بە ئاراستەیەک پەرەدەستێنێت کە تادێت لەبارتر دەبێت بۆ چین.

دووەم: لەدەستدانی بەهرە زانستی و تەکنەلۆژییەکان لە ئەمریکا تا دێت بەرچاو دەکەوێت. وەک هەموومان دەزانین خۆشگوزەرانی ئەمریکا بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە ئەمریکا لە ١٠٠ ساڵی ڕابردوودا بووەتە گۆزەی توانەوەی بەهرەمەندە جیهانییەکان. بەهرەمەندەکان لە هەموو جیهانەوە کۆچیان کردووە بۆ ئەمریکا و بەشدارییەکی گەورەیان لە پەرەپێدانی زانست و تەکنەلۆژیای ئەمریکیدا کردووە. لە نێوانیاندا، خوێندکارە چینییەکان، زانایانی چینی-ئەمریکی و توێژەرانی تەکنیکی چینی-ئەمریکی باشترین ئاستیان پێشکەش کردووە و پێشەنگی سوپای زانست و تەکنەلۆژیای ئەمریکین. بەڵام لەم ساڵانەی دواییدا شەڕی ناوخۆیی سیاسی لە ئەمریکا پەرەی سەندووە و کۆمەڵگا بە توندی لەیەکتر جیا بووەتەوە و ململانێی ڕەگەزی توندتر بووە. بە تایبەتی ئەو کەسانەی کە پاشخانی چینی بوون، لەوانەش خوێندکاری چینی، توێژەرانی چینی و چینی-ئەمریکی، لە ئەمریکادا زیاتر جیاکارییان بەرامبەر دەکرێت. لەوەش زیاتر، بۆ ئەوەی کەناڵەکانی ئاڵوگۆڕی زانستی و تەکنەلۆژی نێوان چین و ئەمریکا ببڕن، سیاسەتمەدارانی ئەمریکی نەک هەر هەناردەکردنی تەکنەلۆژیای ئەمریکییان بۆ چین سنووردار کردووە، بەڵکو ئاڵوگۆڕی بەهرەکانی نێوان چین و ئەمریکاشیان سنووردار کردووە. هەروەها حکومەتی ئەمریکا بە تایبەتی خوێندکاری چینی و زانا و ئەندازیارانی چینی و چینی-ئەمریکی کە پێشینەی چینییان هەیە سەرکوت و گۆشەگیری کردووە، نەک تەنها کەناڵەکانی بەرزکردنەوەی پلەیان گرتووە و پۆستی گرنگیان لە حکومەت و کارگەکانی ئەمریکا قەدەغە کردووە، بەڵکو مەودای خوێندن و دامەزراندنیشیان لە ئەمریکا سنووردار کردووە. هەندێک لە پسپۆڕییەکانی زانست و ئەندازیاری بەڕاشکاوی ئەو خوێندکارانەی کە پێشینەی چینییان هەیە لە خوێندن قەدەغە دەکەن و زۆرێک لە توێژینەوەی زانستی و پۆست و دامەزراوەی تەکنیکی گرنگ کراوە نین بۆ خوێندکارانی چینی و چینی و چینی-ئەمریکی. خوێندکارانی چینی و چینی و چینی-ئەمریکییەکان تادێت کێشەیان لە خوێندن و کار و ژیانی ئەمریکادا هەیە. لەم ساڵانەی دواییدا زیاتر و زیاتر خوێندکاری چینی و زانا چینی و چینی-ئەمریکییەکان و کارمەندانی تەکنیکی هەڵیانبژاردووە ئەمریکا بەجێبهێڵن و بچنە هەموو بەشەکانی جیهان. لە نێوانیاندا بەشێک لە زاناکان گەڕانەوەیان بۆ چین هەڵبژاردووە بۆ ئەوەی خزمەت بە نیشتیمانی دایکی خۆیان بکەن. بۆ نموونە، پرۆفیسۆر یین ژیاو، سەرۆک و سەرۆکی کۆمپانیای شەنگەهای ئەدڤانسد مایکرۆ-سیمیکۆندێکتەر ئیکویپمەنت، لیندەد، کە لە ساڵی ٢٠٠٤ گەڕایەوە چین بۆ دەستپێکردنی کارێک، جارێک باسی لەوە کرد کە لە ماوەی ٤٠ ساڵی ڕابردوودا ئەمریکا لانیکەم ١٠ جۆر ئامێری نیمچە هێڵکاری پێشکەوتووی نێودەوڵەتی پەرەپێداوە کە ٧٠% بۆ ٨٠%یان لەلایەن خوێندکارانی چینییەوە پەرەی پێدراوە، و ٨٠% بۆ... 90%ی ئەو بەهرەمەندانە گەڕاونەتەوە چین و لە بوارە جیاجیاکاندا ڕۆڵێکی گرنگیان بینیوە. وردەکارییەک لە تەواوی پلنگەکە، ئەو نموونەیەی کە سەرۆک یین ژیاو ئاماژەی پێکردووە تەنها ڕەنگدانەوەی دۆخی لەدەستدانی بەهرەمەندەکانە لە ئەمریکا. بەپێی داتاکانی زانکۆی ستانفۆرد لە ئەمریکا، ژمارەی زانایانی چینی کە ئەمریکا بەجێدەهێڵن، لە نێوان ساڵانی ٢٠١٠ بۆ ٢٠٢١ بە شێوەیەکی بەردەوام لە ٩٠٠ زانا بۆ ٢٦٢١ کەس زیادی کردووە، لە ڕاپرسییەکی میدیای ئەمریکیدا دەریدەخات لە نێوان زیاتر لە هەزار و ٣٠٠ زانای چینی، هێشتا ٦١%یان دەیانەوێت ئەمریکا بەجێبهێڵن. داتاکان دەریدەخەن، هەرچەندە ئەمریکا هێشتا زۆرترین ژمارەی زانایانی باڵای هەیە لە جیهاندا، بەڵام ژمارەکەی خراپتر و خراپتر دەبێت، هەروەها ژمارەی زانایانی باڵای جیهان کە خاوەندارێتی چین دەکات، بەرەوپێشچوونی ئەمریکا دەڕوات.

سێیەم: پیشەسازی تەکنەلۆجیای ئەمریکا لە لایەن حکومەتی ئەمریکاوە بە توندی کۆت و بەند کراوە. پێش ئه وه ی ئه مریکا جه نگی ته کنه لۆجیا له دژی چین ده ست پێ بکات، دابه شکردنی کار له نێوان چین و ئه مریکا له بواری چیپدا زۆر ڕوون بوو، واته ئه مه ڕیکا به ڕپرسی دیزاین و به ڕهه مهێنانی به ڕهه مه کانی چیپ بوو، چینیش گه وره ترین بازاڕی به کارهێنه ڕی جیهانی بۆ پیشه سازی چیپی ئه مریکا دابین کرد. بەڵام شەڕی تەکنەلۆژی کە ئەمریکا لە دژی چین دەستی پێکرد، ئەم نەخشەی شکاند. بەمەبەستی سنووردارکردنی گەشەسەندنی پیشەسازی چیپی چین، ئەمریکا ڕێوشوێنی وەک دروستکردنی حەوشەیەکی بچووکی دیواری بەرز و قەدەغەکردنی هەناردەکردنی چیپی ئاست بەرز بۆ چین گرتەبەر. ئەم هەنگاوە نەک هەر چینی ناچارکرد کارێکی زۆر بکات و پشت بەخۆی ببەستێت و بتوانێت لە بواری چیپدا بژی، بەڵکو بازاڕی بەکاربەری زەبەلاحی چینی لە پیشەسازی چیپی ئەمریکا بەتەواوەتی جیاکردەوە و کۆمپانیاکانی چیپی ئەمریکی جگە لە ئاهێک لە بازاڕی بەکاربەری چین هیچی تریان نەما. تەنانەت ئەگەر کۆمپانیاکانی چیپی ئەمریکی چیپی پێشکەوتوویان هەبێت کە لە پێش تەکنەلۆجیای چینەوە بن، بەهۆی نەبوونی کڕیاری پێویست لە بازاڕی چین، بەناو چیپی پێشکەوتووی ئەمریکا قازانجەکانیان لەدەستداوە و تەنها دەتوانن ببنە دیکۆرات. لەو کاتەوەی ئەمریکا شەڕێکی تەکنەلۆژی لە دژی چین دەستپێکردووە، پیشەسازی تەکنەلۆژی چین کە پیشەسازی چیپ نوێنەرایەتی دەکات، نەک هەر گورزێکی قورسی بەرنەکەوتووە، بەڵکو بەهێزتر و بەهێزتر بووە. چیپی خۆبەرهەمهێنانی چین لە هەموو ئاستەکاندا، بە مامناوەند، بەرز و نزمەوە، نەک هەر بە شێوەیەکی زۆر خواستی بازاڕی ناوخۆیی دابینکردووە، بەڵکو زیادبوونی بەرچاوی هەناردەکردنی ساڵانەی بەخۆیەوە بینیوە. لە ساڵی ٢٠٢٤دا هەناردەی چیپەکانی چین یەک ترلیۆن یوانی تێپەڕاند، ئەمەش جیهانی سەرسام کرد. بە پێچەوانەوە قازانجی پیشەسازی چیپ و ژمارەیەک لە بەرهەمهێنەرانی چیپ لە ئەمریکا بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزیوە و زیانێکی زۆریان بەرکەوتووە و زەبری گەشەپێدانیان نەبووە. داتاکان دەریدەخەن کە کۆمپانیای ئینتێل کە کۆمپانیایەکی ناسراوی چیپەکانە لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٢٣دا داهاتی ساڵانەی ٥٤.٢٢٨ ملیار دۆلاری ئەمریکی بووە، کە لە چاو ساڵی ڕابردوودا بە ڕێژەی ١٤.٠٠% کەمیکردووە و قازانجی پاکی ١.٦٨٩ ملیار دۆلاری ئەمریکی بووە، کە لە چاو ساڵی ڕابردوودا بە ڕێژەی ٧٨.٩٢% کەمیکردووە. لە چارەکی دووەمی ساڵی ٢٠٢٤دا داهاتی کۆمپانیای ئینتێل ١٢.٨٣٣ ملیار دۆلاری ئەمریکی بووە، کە لە چاو ساڵی ڕابردوودا بە ڕێژەی ٠.٩٠% کەمیکردووە؛ زیانە پاکەکەی ١.٦١٠ ملیار دۆلاری ئەمریکی بووە، کە بە پێچەوانەی قازانجەکەیەوە کە لە هەمان ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا ١.٥ ملیار دۆلاری ئەمریکی بووە. زیانەکانی 16.639 ملیار دۆلاری ئەمریکی بووە، کە لە چاو ساڵی ڕابردوودا 5702.36% کەمیکردووە. بۆ نموونەیەکی دیکە، کۆمپانیای کوالکۆم کە کۆمپانیایەکی دیکەی بەرهەمهێنانی چیپ لە ئەمریکا، لە بنەڕەتدا لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٣دا بازاڕی چینی لەدەستدا بەهۆی فراوانکردنی سنووردارکردنی هەناردەکردنی چیپ لەلایەن ئەمریکاوە و چین سەرچاوەی زیاتر لە ٦٠%ی داهاتەکەیە. قازانجی پاکی کوالکۆم لە چارەکی دووەمی ساڵی ٢٠٢٣ بە ڕێژەی ٥٢% لە چاو ساڵی ڕابردوودا دابەزیوە و لە ساڵانی ڕابردوودا نزمترین ئاستی مێژوویی تۆمارکردووە. ئینتل و کوالکۆم بەم شێوەیەن و ئێنڤیدیا و ئەی ئێم دیش لەوە بێبەری نین. ئەوان لە ئێستادا وردە گەردوونێکی تەواوی پیشەسازی چیپی ئەمریکان. شەڕی تەکنەلۆجیا کە حکومەتی ئەمریکا دەستی پێکرد، وایکردووە بازاڕی چین لەدەست بدەن، بەمەش سەرچاوەی قازانج و پاڵنەری گەشەسەندنی زیاتریان لەدەستداوە. ئەو شەڕە تەکنەلۆژییەی ئەمریکا لە دژی چین دەستیپێکرد، زیانێکی سنوورداری بە چین هەیە، بەڵام ئەو زەبر و زەنگەی کە بە کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیای ئەمریکی کەوتووە، بە چاوی ڕووت دیارە.

شەڕی دارایی تا چەند کاریگەری لەسەر ئەمریکا هەیە؟

لە ستراتیژی خۆگرتنی ئەمریکا لە دژی چین، دەستپێکردنی شەڕی دارایی چەکێکی زۆر ترسناکە بۆ هێرشکردن. ئەمریکا بە نیازە شەڕی دارایی لە دژی چین دەستپێبکات و خانووبەرەی چینی بتەقێنێتەوە و نرخی RMB کورت بکاتەوە و بازاڕی بۆرسەی چین سەرکوت بکات، بۆ ئەوەی ئامانجی سنووردارکردنی گەشەسەندنی ئابووری چین لە هەمان کاتدا بگات کە سەروەت و سامانی چینی کۆدەبێتەوە.

بەو پێیەی پرۆسەی کردنەوەی ئەژمێری سەرمایەی RMB لە پرۆسەیەکی وردە وردەدا بووە کە لەلایەن حکومەتی چینەوە کۆنترۆڵکراوە، و حکومەتی چین دیوارێکی ئاگرینی دارایی بەهێزی دروستکردووە، دەتوانرێت بڵێین بازاڕی دارایی چین ناتوانرێت زاڵ بێت. لە بەرامبەر ئەم پاشخانەدا کاریگەریی هێرشی دارایی ئەمریکا بۆ سەر چین زۆر سنووردارە و تەنانەت لە زۆر ڕووەوە تەواو پێچەوانەی ئەوەیە کە ئەمریکا چاوەڕێی دەکرد. دەکرێ بڵێین ئەمریکا تەقەی لە پێی خۆی کردووە.

لە ماوەی گەشەسەندنی بازاڕی خانووبەرە لە چین، خەڵک بینییان کە ئەمریکا بەردەوام بوو لە زیادکردنی هەڵگرتنی بۆندەکانی دەرەوەی وڵاتی کۆمپانیاکانی خانووبەرەی چینی لە ڕێگەی ئەو دامەزراوە داراییانەی بەناو نێودەوڵەتییەوە کە کۆنترۆڵی دەکرد، هەوڵیدا کون هەڵکەنێت و تەڵەی قەرز بۆ کۆمپانیاکانی خانووبەرەی چینی دروست بکات. بەڵام حکومەتی چین پێشتر پێشبینی بازاڕی خانووبەرەی ناوخۆیی کردبوو و زنجیرەیەک ڕێوشوێنی ڕێکخراوەیی دژە خولیی لە لوتکەی بووژانەوەی بازاڕی خانووبەرەدا گرتبووەبەر. لە نێوانیاندا، هەندێک لە کۆمپانیا گەورەکانی خانووبەرەی ناوخۆیی سنووردار کرابوون لە فراوانکردنی کوێرانە لە دەرەوەی وڵات لە ڕێگەی قەرز و ڕێگەی دیکە، بەم شێوەیە دوورکەوتنەوە لە ئەگەری داڕمانی بازاڕی خانووبەرەی چین بەهۆی تەڵەی قەرزەکانی دەرەوەی وڵات. بۆ نموونە، بۆ ئەوەی بازاڕی بۆرسەی چین کورت بکاتەوە، لە لایەک، ئەمریکا لێکۆڵینەوەی ناڕەوای لەسەر پشکەکانی چەمکی چینی بەکارهێنا و ڕاپۆرتی نالەباری دەرکرد بۆ سەرکوتکردنی کۆمپانیا چینییەکان کە لە ئەمریکادا ڕیزبەندی کراون، بەمەش بازاڕی پشکەکانی A کێشایە خوارەوە. لە لایەکی دیکەوە ئەمریکا لە ڕێگەی هەندێک دەزگای ڕیزبەندی نێودەوڵەتییەوە کە لەلایەن ئەمریکاوە کۆنترۆڵکراون، زنجیرەیەک ڕاپۆرتی نەرێنی ساختەی بڵاوکردەوە کە دابەزینیان لەسەر ئابووری چین و کۆمپانیا چینییەکان و بازاڕی بۆرسە، هەوڵیدا وەبەرهێنەرانی نێودەوڵەتی بەلاڕێدا ببات بۆ ئەوەی بازاڕی بۆرسەی چین بەجێبهێڵن. بەڵام ئەدای نایابی ئابووری چین کە تاکە ئابوورییە لە جیهاندا، پیلانی ئەمریکای بۆ کورتکردنەوەی بازاڕی پشکی A شکاندووە. لە هەمان کاتدا بازاڕی پشکی A گەورەیە و وەبەرهێنەری زۆری هەیە. جگە لەوەش مەبەستی سیما ژاوی ئەمریکی بە باشی بۆ هەمووان ناسراوە. بۆیە هەوڵی ئەمریکا بۆ کورتکردنەوەی بازاڕی پشکی A سەرکەوتوو نەبوو. بازاڕی پشکی A لە چین هێشتا بەپێی ڕیتم و ڕێڕەوی خۆی بە شێوەیەکی ڕێک و پێک و سەربەخۆ کاردەکات.

خەیاڵی سەرەکی ئەمەریکا لە دەستپێکردنی شەڕی دارایی دژی چین، سەرکوتکردنی نرخی ئاڵوگۆڕی یۆنانییە لە ڕێگەی دۆلارێکی بەهێزەوە، بۆ ئەوەی پارەی چینی هەڵبمژێت و سەروەت و سامانی چینی بچێنێتەوە. ئەمریکا پێی وایە تا ئەوکاتەی ڕێژەی سوود بەرز بکاتەوە و زەریای دۆلار دروست بکات، ئەوا دەتوانێت سەرمایە لە هەموو جیهانەوە بە چینیشەوە بچێتە ئەمریکاوە. بۆیە لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٢ەوە ئەمریکا خولێکی نوێی بەرزکردنەوەی ڕێژەی سوودی دەستپێکردووە. هەرچەندە چەند بەرزبوونەوەی یەکەمی ڕێژەی سوود بووە هۆی دابەزینی بەهای RMB، بەڵام نزیکەی هیچ کاریگەرییەکی لەسەر ڕۆیشتنی سەرمایەی چین نەبوو. لە ئەنجامدا بانکی فیدراڵی بەرزکردنەوەی ڕێژەی سوودی توندوتیژی وەرگرت، ئەمەش ڕێگەی بە ئەمریکا دا کە ڕێژەی سوودی نزیکەی ٦٪ بۆ ماوەی دوو ساڵ بپارێزێت، ئەمەش بەرزترین ئاستی نوێ لە مێژووی بەرزکردنەوەی ڕێژەی سوودی بانکی فیدراڵیدا دروستکرد. هەرچەندە دابەزینی بەهای ئاڵوگۆڕی دراوی RMB سەردەمانێک لە ژێر کاریگەری بەرزبوونەوەی توندوتیژیی ڕێژەی سوودی بانکی فیدراڵی و بەهێزی دۆلاردا 17%ی تێپەڕاند، بەڵام ئەوەی ئەمریکا چاوەڕێی نەدەکرد ئەوە بوو کە بە بەراورد لەگەڵ دراوە نێودەوڵەتییەکانی دیکە، نرخی RMB هێشتا جێگیرترین پێشەنگە. ئەوەی بە تایبەتی بۆ ئەمریکا نائومێدکەر بووە ئەوەیە کە سەرمایەی چین نەک هەر نەڕژاوەتە ئەمریکا، بەڵکو پارەی جیهانی بۆ خۆی ڕاکێشاوە بۆ ئەوەی بچێتە ناوەوە، لە ساڵانی ڕابردوودا چین یەکێک بووە لەو وڵاتانەی کە زۆرترین وەبەرهێنانی سەرمایەی بیانی بۆ خۆی ڕادەکێشێت. بازاڕی گەورەی چین و دۆخی سیاسی سەقامگیر و گەشەسەندنی خێرا و توانای گەورە و تادێت باشتر و بەرزبوونەوەی ژینگەی بازرگانی وایکردووە چین زیاتر سەرنجڕاکێش بێت بۆ سەرمایەی نێودەوڵەتی. لە بەرامبەر ئەم پاشخانەدا چین نەک هەر شوێن ئەمریکا نەکەوت لە بەرزکردنەوەی ڕێژەی سووددا، بەڵکو لەبری ئەوە کەمکردنەوەی ڕێژەی سوودی بە ئاراستەی پێچەوانەی ئەمریکادا گرتەبەر. سووڕی ئابووری چین و سیاسەتی دراوی چین و ڕۆیشتنی سەرمایەی چین کاریگەری نەبووە بەهۆی بەرزبوونەوەی گەورەی ڕێژەی سوودی ئەمریکا و سیاسەتی بەهێزی دۆلار.

ئەمڕۆ دۆلاری بەهێز بەردەوام نییە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ئەمریکا بە دوودڵی هەنگاوی کەمکردنەوەی ڕێژەی سوودی ناوە، ئەمەش ئەمریکا دەخاتە دووڕیانەوە. ئه گه ڕ ئه مریکا له که مکردنه وه ی ڕێژه ی سوود ڕابگرێت و به ڕده وام بێت له پاراستنی ڕێژه ی سوودی به ڕز، بارگرانی قورسی ڕێژه ی سوود وا ده کات به ئاسته م کۆمپانیا ئه مه ڕیکییه کان و حکومه تی ئه مریکا به ڕده وام ببن. حکومەتی ئەمریکا وەک نموونە وەربگرە. قەرزی ئێستای حکومەتی ئەمریکا دەگاتە ٣٥ ترلیۆن دۆلاری ئەمریکی. لەسەر ئاستی ئێستای ڕێژەی سوود، حکومەتی ئەمریکا ساڵانە دەبێت تا ٢ ترلیۆن دۆلاری ئەمریکی بۆ سوودی قەرزەکان خەرج بکات، بەڵام داهاتی ساڵانەی حکومەتی ئەمریکا تەنها ٤ ترلیۆن دۆلاری ئەمریکییە. خەرجییە گەورەکانی سوود لە ئێستاوە بارگرانییەکی بەرگە نەگیراون بۆ حکومەتی ئەمریکا و کۆمپانیا ئەمریکییەکان، بۆیە کەمکردنەوەی ڕێژەی سوود هەنگاوێکی بێدەسەڵات دەبێت لەلایەن یەدەگی فیدراڵیەوە. بەڵام ئەگەر بانکی ناوەندی ئەمریکا بەردەوام بێت لە کەمکردنەوەی ڕێژەی سوود، ئەوا دۆلاری بەهێز پێگەی خۆی لەدەست دەدات و سەرمایەی نێودەوڵەتیش بە ژمارەیەکی زۆر لە ئەمریکاوە دەڕژێتە دەرەوە و ئەمەش دەبێتە هۆی خوێنبەربوونی ئابووری ئەمریکا. کاتێک بڵقی دۆلار تەقیەوە، ڕەنگە هەرگیز هەژموونی دۆلار نەگەڕێتەوە و هەوڵی ئەمریکا بۆ دروێنەکردنی جیهان بە دروستکردنی زەریای دۆلار قورس دەبێت.

دەکرێ بڵێین ئەو شەڕە داراییەی ئەمریکا دژی چین دەستیپێکردووە، کاریگەریی نەرێنی گەورە و دوور مەودای لەسەر ئەمریکا هەیە و کاریگەرییە نەرێنییەکانی لەسەر ئەمریکا تادێت لەگەڵ دابەزینی ئابووری ئەمریکا زیاتر دەردەکەون.